Xác định người đọc cho site chuyên đề: từ chân dung mơ hồ tới danh sách câu hỏi thật
Bỏ chân dung tuổi tác, giới tính; mô tả người đọc bằng tình huống, trình độ và việc cần làm xong. Quy trình gom 150 câu hỏi thật trước khi viết bài đầu tiên.
Người đọc của một site chuyên đề nên được xác định bằng tình huống họ đang gặp, những gì họ đã biết và việc họ cần làm xong sau khi đọc, chứ không bằng tuổi, giới tính hay sở thích. Từ mô tả đó, nhóm biên tập gom một danh sách câu hỏi thật, khoảng trên dưới 150 câu cho một site mới, lấy từ nơi người đọc đang hỏi. Danh sách này là nguyên liệu trực tiếp cho kế hoạch bài, không phải tài liệu để cất đi.
Lý do phải đi tới tận câu hỏi là vì người viết không viết cho một chân dung được. Biết người đọc "là nữ, 30 tuổi, sống ở thành phố" không giúp quyết định mở bài thế nào, giải thích thuật ngữ tới đâu, hay ví dụ nên lấy từ đâu. Biết người đọc "vừa nhận phiếu xét nghiệm, chưa từng đọc chỉ số mỡ máu, đang lo và muốn biết có cần đi khám lại không" thì gần như mọi quyết định viết đều có hướng.
Vì sao chân dung kiểu tiếp thị không giúp viết bài
Chân dung khách hàng trong tiếp thị được làm để chọn kênh quảng cáo và giọng truyền thông: người này xem gì, mua ở đâu, thu nhập khoảng nào. Những thông tin đó hữu ích cho việc mua chỗ hiển thị, nhưng bài kiến thức không được đọc vì người đọc thuộc một nhóm nhân khẩu. Bài được đọc vì người đọc đang kẹt ở một chỗ. Cùng một người, sáng là kế toán cần tra cách hạch toán một khoản, tối là phụ huynh tìm cách đọc học bạ của con. Hai lúc đó là hai người đọc khác nhau đối với hai site khác nhau.
Khi nhóm biên tập chỉ có chân dung nhân khẩu, bài viết ra thường rơi vào hai lỗi. Lỗi thứ nhất là viết quá rộng, cố nói cho mọi người trong nhóm tuổi đó, nên bài dài mà không trúng ai. Lỗi thứ hai là người viết tự lấp chỗ trống bằng chính mình: viết cho người giống mình, biết những gì mình biết, quan tâm những gì mình quan tâm. Lỗi thứ hai khó thấy hơn vì bài đọc vẫn trôi, chỉ là người đọc thật bỏ đi ở đoạn thứ hai vì bài giả định họ đã biết điều họ chưa biết.
Với hệ nhiều site, chân dung nhân khẩu còn gây thêm một rắc rối: nhiều site có chân dung gần như giống nhau, nên không có gì phân biệt vùng của site này với site kia. Mô tả bằng tình huống thì tách được, vì hai site có thể cùng phục vụ "người đi làm văn phòng" nhưng ở hai tình huống khác hẳn.
Câu mô tả người đọc ba vế
Vế một: tình huống. Người đọc đang ở đâu trong công việc hay đời sống khi tìm đến site: vừa nhận một giấy tờ, chuẩn bị một quyết định, gặp một sự cố, bắt đầu học một việc mới. Tình huống quyết định họ đọc vội hay đọc kỹ, trên điện thoại hay máy tính, và họ cần câu trả lời ngắn trước hay cần bức tranh đầy đủ.
Vế hai: những gì họ đã biết. Ghi cụ thể thuật ngữ nào họ đã quen, thuật ngữ nào phải giải thích. Ví dụ người đọc một site về kế toán hộ kinh doanh biết "doanh thu" nhưng chưa chắc phân biệt "doanh thu" với "thu nhập chịu thuế". Vế này giúp người viết biết bắt đầu từ đâu mà không phải đoán.
Vế ba: việc họ cần làm xong sau khi đọc. Đây là vế hay bị bỏ nhất và hữu ích nhất. "Hiểu về chủ đề" không phải việc làm xong. "Quyết định được có cần đi khám lại không", "điền xong tờ khai", "chọn được một trong hai cách" mới là việc làm xong. Bài nào không giúp làm xong một việc như vậy thì nên hỏi lại vì sao nó tồn tại.
Ghép lại thành một câu. Ví dụ cho một site giả định về nuôi ong mật quy mô nhỏ: "Người mới nuôi từ một tới vài đàn, đã đọc qua kiến thức cơ bản nhưng chưa qua một mùa mưa, đang gặp sự cố cụ thể với đàn ong và cần quyết định xử lý ngay trong ngày." Câu này dài, nhưng người viết nào đọc xong cũng biết bài phải trả lời nhanh, cụ thể, có bước làm và có dấu hiệu nhận biết.
Nguồn câu hỏi thật và cách dùng từng nguồn
Danh sách câu hỏi phải lấy từ nơi người đọc thật sự hỏi, không phải từ đầu người lập kế hoạch. Mỗi nguồn có điểm mạnh và độ lệch riêng, nên dùng ít nhất bốn nguồn:
- Gợi ý của công cụ tìm kiếm và mục câu hỏi liên quan. Cho thấy cách người đọc diễn đạt, nhưng lệch về câu ngắn, phổ biến. Ghi lại nguyên văn, kể cả khi sai chính tả, vì đó là ngôn ngữ của người đọc.
- Hội nhóm và diễn đàn của người trong cuộc. Đọc để hiểu bối cảnh câu hỏi: người hỏi đã thử gì, sợ điều gì. Chỉ ghi câu hỏi và tình huống, không chép câu trả lời hay thông tin cá nhân của người đăng.
- Câu hỏi gửi về các site anh em đang chạy. Trong một hệ nhiều site, đây là nguồn quý ít người khai thác: biểu mẫu liên hệ, bình luận, thư phản hồi của site gần chủ đề thường chứa câu hỏi mà site mới sẽ phải trả lời.
- Người làm nghề. Trò chuyện ngắn với ba tới năm người đang làm việc hằng ngày với nhóm người đọc đó: họ được hỏi gì nhiều nhất, người mới hay hiểu sai điều gì.
- Biểu mẫu, hướng dẫn chính thức, giáo trình. Mục lục một giáo trình hay các ô trên một tờ khai gợi ra những câu hỏi người đọc sẽ gặp mà chưa biết để hỏi.
- Tìm kiếm trong chính site. Với site đã chạy, những gì người đọc gõ vào ô tìm kiếm nội bộ là câu hỏi họ không tìm thấy trên trang.
Mỗi câu hỏi ghi kèm nguồn và, nếu có, tình huống đi kèm. Câu hỏi không có tình huống vẫn dùng được, nhưng câu có tình huống giúp người viết hình dung người đọc rõ hơn nhiều.
Quy trình từ con số không tới danh sách 150 câu hỏi
Quy trình dưới làm được trong vài ngày làm việc cho một site mới, với một người lập kế hoạch và một người làm nghề góp ý. Các điểm dừng được ghi rõ để không đi tiếp khi nền chưa chắc.
- Viết nháp câu mô tả người đọc ba vế. Chưa cần đúng, chỉ cần cụ thể đủ để bị phản bác.
- Gom thô từ các nguồn, chưa lọc, cho tới khi được vài trăm dòng. Ghi nguyên văn.
- Gộp các câu cùng nghĩa, giữ cách diễn đạt phổ biến nhất làm câu đại diện, các cách khác ghi kèm làm biến thể.
- Đánh dấu câu nằm ngoài ranh giới site và câu đang thuộc vùng của một site anh em. Điểm dừng: nếu hơn một phần ba số câu rơi vào vùng site khác, câu mô tả người đọc hoặc ranh giới site cần viết lại trước khi đi tiếp.
- Phân loại các câu còn lại theo dạng câu hỏi (xem bảng ở mục sau).
- Đưa danh sách cho người làm nghề đọc, hỏi đúng hai câu: thiếu câu quan trọng nào, câu nào người thật không bao giờ hỏi.
- Chỉnh lại câu mô tả người đọc dựa trên những gì danh sách cho thấy. Điểm dừng: nếu danh sách cho thấy có hai nhóm người đọc với tình huống khác hẳn nhau, quyết định tách hay chọn một nhóm trước khi lập kế hoạch bài.
- Lưu danh sách vào hồ sơ của site, kèm ngày lập, để người viết mới và lần rà sau dùng lại.
Con số 150 không phải đích. Nó chỉ là mức đủ để chia mảng có cơ sở. Ít hơn nhiều thì kế hoạch dễ dựa vào phỏng đoán, nhiều hơn nhiều mà chưa lọc thì người lập kế hoạch dễ chìm trong chi tiết.
Phân loại câu hỏi để biết cần dạng bài nào
Cùng một chủ đề, mỗi dạng câu hỏi đòi một dạng bài khác. Phân loại sớm giúp kế hoạch không toàn bài định nghĩa hay toàn bài hướng dẫn.
| Dạng câu hỏi | Dấu hiệu trong câu | Dạng bài hợp | Ví dụ giả định |
|---|---|---|---|
| Là gì | "là gì", "nghĩa là", "khác gì" | Bài nền, giải thích khái niệm có ví dụ | Chỉ số đường huyết lúc đói nghĩa là gì? |
| Làm thế nào | "cách", "làm sao", "các bước" | Bài hướng dẫn có bước và điểm kiểm | Cách chia đàn ong khi đàn quá đông? |
| Chọn cái nào | "nên", "hay", "so sánh", "loại nào" | Bài quyết định có tiêu chí và bảng | Nên dùng thùng gỗ hay thùng nhựa? |
| Có sao không | "có sao không", "bị", "lỗi", "tại sao" | Bài xử lý sự cố, đi từ dấu hiệu tới nguyên nhân | Ong bỏ tổ sau mưa là vì sao? |
| Có được không | "có được", "có cần", "có phải" | Bài trả lời ngắn, nêu điều kiện và ngoại lệ | Có cần đăng ký khi bán mật ong ở chợ không? |
Một danh sách khoẻ thường có đủ năm dạng. Nếu dạng "chọn cái nào" và "có sao không" gần như vắng mặt, nhiều khả năng danh sách đang lấy quá nhiều từ công cụ gợi ý từ khoá và quá ít từ người trong cuộc, vì hai dạng này hay xuất hiện ở hội nhóm và trong lời kể của người làm nghề.
Hai site cùng phục vụ "người đi làm": tách bằng tình huống
Một tình huống thật trong các hệ nhiều site: nhà xuất bản đang giữ một site về thủ tục bảo hiểm xã hội và muốn mở thêm một site về kỹ năng làm việc văn phòng. Cả hai bản mô tả người đọc ban đầu đều viết "người đi làm văn phòng, 25 tới 45 tuổi". Đặt hai câu đó cạnh nhau, không ai trả lời được bài "nghỉ việc cần làm những gì" thuộc site nào.
Viết lại bằng ba vế thì ranh giới hiện ra. Site thủ tục: người đi làm vừa gặp một sự kiện có hệ quả giấy tờ (nghỉ việc, sinh con, ốm dài ngày), biết mình có đóng bảo hiểm nhưng không rõ quyền lợi, cần biết phải nộp gì, ở đâu, trong thời hạn nào theo quy định hiện hành. Site kỹ năng: người đi làm muốn làm tốt hơn một việc lặp lại hằng ngày (viết thư công việc, họp, sắp xếp việc), đã làm việc đó nhưng thấy chưa ổn, cần một cách làm cụ thể để thử ngay tuần này.
Với hai câu mới, bài về nghỉ việc tách thành hai đề không giẫm chân nhau: site thủ tục viết phần chốt sổ, hồ sơ trợ cấp; site kỹ năng viết phần bàn giao công việc và thư báo nghỉ. Mỗi bài dẫn sang bài kia ở đúng một câu. Chân dung nhân khẩu không đổi, nhưng tình huống và việc cần làm xong thì khác hẳn, và đó là thứ người viết cần để biết mình đang viết cho ai.
Sai lầm hay gặp khi xác định người đọc
Viết cho chính người lập kế hoạch. Người lập kế hoạch thường hiểu chủ đề hơn người đọc, nên danh sách câu hỏi bị lệch về câu nâng cao. Cách sửa là bắt buộc mỗi mảng có câu hỏi của người mới hoàn toàn, lấy nguyên văn từ hội nhóm.
Dùng danh sách từ khoá thay cho danh sách câu hỏi. Từ khoá cho biết người ta gõ gì, không cho biết họ đang ở tình huống nào. Hai từ khoá giống nhau có thể đến từ hai tình huống khác hẳn. Từ khoá là một nguồn, không phải toàn bộ danh sách.
Không kiểm vùng của site anh em. Trong hệ nhiều site, người đọc của site mới rất dễ chính là người đọc của một site đang chạy. Bỏ qua bước đối chiếu thì sau vài tháng hai site viết cùng câu hỏi, và người phụ trách hai bên phải ngồi lại chia bài.
Làm xong rồi cất. Câu mô tả người đọc và danh sách câu hỏi phải nằm trong hồ sơ site, chỗ người viết mới đọc đầu tiên. Nếu chỉ người lập kế hoạch biết, người viết thứ hai sẽ tự tưởng tượng ra một người đọc khác.
Hỏi đáp
Một site có thể có hai nhóm người đọc không?
Có thể, nếu hai nhóm có cùng tình huống gốc và chỉ khác mức hiểu biết, ví dụ người mới và người làm lâu năm trong cùng một nghề. Khi hai nhóm có tình huống khác hẳn, như người dân và người làm dịch vụ cho người dân, giữ chung một site thường làm giọng bài lưng chừng. Khi đó nên tách site hoặc chọn một nhóm làm chính.
Có nên khảo sát người đọc trước khi có site không?
Khảo sát khi chưa có người đọc thường khó tìm đúng người trả lời. Trò chuyện ngắn với vài người làm nghề và đọc kỹ hội nhóm cho kết quả tốt hơn ở giai đoạn này. Khảo sát ngắn hợp hơn khi site đã có người đọc quay lại, lúc đó câu trả lời đến từ đúng người.
Danh sách câu hỏi nên lưu ở dạng nào?
Một bảng tính là đủ, mỗi dòng một câu hỏi đại diện, kèm các cột: biến thể diễn đạt, nguồn, dạng câu hỏi, mảng dự kiến, bài đã trả lời. Cột cuối giúp lần rà sau biết câu nào còn trống. Không cần công cụ riêng cho việc này.
Bao lâu thì nên làm lại bước xác định người đọc?
Không cần làm lại từ đầu thường xuyên. Nên bổ sung danh sách câu hỏi mỗi lần rà kế hoạch theo quý, từ câu hỏi người đọc gửi về và từ tìm kiếm trong site. Câu mô tả người đọc chỉ cần sửa khi số liệu hoặc phản hồi cho thấy người đọc thật khác hẳn với hình dung ban đầu.
Làm sao biết danh sách câu hỏi đã đủ?
Dấu hiệu đủ là khi gom thêm từ nguồn mới mà phần lớn câu tìm được đã có trong danh sách dưới dạng biến thể. Lúc đó tiếp tục gom cho lợi ích nhỏ. Nên dừng, chia mảng, và để những câu mới xuất hiện sau này bổ sung dần vào kế hoạch.
Người viết có cần đọc toàn bộ danh sách câu hỏi không?
Không cần toàn bộ, nhưng người viết nên đọc phần câu hỏi của mảng mình nhận đề, kèm câu mô tả người đọc. Đọc các câu gần đề mình giúp người viết biết bài của mình nên dừng ở đâu và câu nào thuộc về bài khác trong cùng mảng.
- xác định người đọc
- chân dung người đọc
- người đọc mục tiêu
- câu hỏi của người đọc
- site chuyên đề
- nghiên cứu người đọc
- ý định tìm kiếm
- lập kế hoạch nội dung
- phân loại câu hỏi
- site nội dung mới