Bản đồ chủ đề (topical map) cho site mới: bài trụ, bài nhánh và thứ tự viết
Bản đồ chủ đề cho biết bài nào dựa vào bài nào và viết theo thứ tự nào. Cách vẽ trên bảng tính, phân vai bài trụ, bài nhánh và chọn thứ tự viết theo cụm.
Bản đồ chủ đề (topical map) của một site mới là bảng cho biết mỗi bài trong kế hoạch đứng ở đâu so với các bài khác: bài nào là bài trụ bao quát một vùng câu hỏi, bài nào là bài nhánh đi sâu vào một câu cụ thể, bài nào người đọc cần đọc trước, và nhóm biên tập viết theo thứ tự nào. Nếu kế hoạch chuyên đề trả lời câu "viết gì", bản đồ chủ đề trả lời câu "viết theo trật tự nào và các bài nối với nhau ra sao".
Thứ tự viết hợp lý nhất cho đa số site nhỏ là theo cụm: mỗi lần hoàn thành một bài trụ cùng ba bốn bài nhánh của nó, để mỗi đợt đăng tạo ra một vùng kiến thức khép kín mà người đọc vào bất kỳ bài nào cũng có lối đi tiếp. Viết hết bài trụ trước rồi mới viết nhánh, hay rải rác mỗi mảng một bài, đều để lại nhiều đầu mối treo trong thời gian dài.
Bản đồ chỉ là một bảng tính vài cột, nhưng nó là chỗ duy nhất trả lời được những câu mà người viết hay hỏi khi nhận đề: bài của mình dừng ở đâu, phần nền đã có ai viết, và đoạn nào nên nhường cho bài bên cạnh. Với người giữ nhiều site, bản đồ còn là nơi ghi lại những vùng giáp ranh với site anh em, để không ai vô tình viết lại một cụm đã có chủ.
Bài trụ và bài nhánh khác nhau ở đâu
Hai loại bài này hay bị hiểu theo độ dài: bài trụ dài, bài nhánh ngắn. Độ dài chỉ là hệ quả. Khác biệt thật nằm ở phạm vi câu hỏi và vai trò trong việc dẫn đường.
| Khía cạnh | Bài trụ | Bài nhánh |
|---|---|---|
| Câu hỏi trả lời | Câu bao quát của cả vùng: là gì, gồm những gì, bắt đầu từ đâu | Một câu cụ thể: làm việc X thế nào, chọn A hay B, vì sao lỗi Y |
| Độ sâu mỗi ý | Mỗi ý đủ để người đọc hiểu và biết đi đâu đọc tiếp | Đi tới tận bước làm, con số, ngoại lệ |
| Liên kết đi | Dẫn tới mọi bài nhánh trong vùng, đúng chỗ ý đó được nhắc | Dẫn về bài trụ và sang một hai nhánh liền kề |
| Tần suất rà | Rà mỗi khi thêm hoặc bỏ nhánh | Rà khi thông tin cụ thể thay đổi |
| Lỗi hay gặp | Ôm hết nội dung của nhánh, thành bài dài lặp lại các nhánh | Viết lại phần nền đã có trong bài trụ |
Phép thử đơn giản: đọc bài trụ, mỗi đoạn tự hỏi "người đọc muốn biết thêm về ý này thì đọc bài nào". Đoạn nào không có câu trả lời là chỗ thiếu nhánh. Đoạn nào trả lời đầy đủ tới mức bài nhánh chẳng còn gì để nói là chỗ bài trụ đang ăn vào phần của nhánh.
Vẽ bản đồ trên một bảng tính
Không cần phần mềm vẽ sơ đồ. Một bảng tính với các cột dưới đây đủ cho site vài trăm bài và dễ chia sẻ cho cả nhóm.
- Mỗi đề trong kế hoạch chuyên đề là một dòng, giữ nguyên đường dẫn dự kiến.
- Cột "vai": ghi trụ hoặc nhánh. Mỗi mảng thường có một bài trụ; mảng rộng có thể có hai.
- Cột "bài cha": với bài nhánh, ghi đường dẫn của bài trụ mà nó thuộc về.
- Cột "cần đọc trước": ghi bài mà người đọc nên biết trước khi đọc bài này, nếu có. Cột này khác cột bài cha, vì tiền đề có thể nằm ở mảng khác.
- Cột "câu hỏi chính": một câu, viết như người đọc hỏi.
- Cột "cụm viết": đánh số đợt, gom một bài trụ với các nhánh sẽ viết cùng đợt.
- Cột "trạng thái" và "ngày đăng" để theo dõi.
Khi điền cột "cần đọc trước", sẽ lộ ra những bài mà nhiều bài khác phụ thuộc vào. Những bài này nên lên đợt sớm, kể cả khi chúng là bài nhánh, vì thiếu chúng thì các bài sau phải tự giải thích lại phần nền, và đó chính là nguồn của những đoạn lặp giữa các bài.
Ba chiến lược thứ tự viết
Thứ tự viết quyết định trải nghiệm của người đọc trong những tháng đầu, khi kho bài còn thưa. Bảng dưới so ba chiến lược hay gặp.
| Chiến lược | Cách làm | Điểm được | Điểm mất |
|---|---|---|---|
| Trụ trước | Viết bài trụ cho cả mười mảng, rồi mới viết nhánh | Site sớm có hình hài đủ mảng | Bài trụ nhắc tới nhánh chưa có, người đọc gặp nhiều ý treo; bài trụ phải sửa lại khi nhánh ra đời |
| Nhánh trước | Viết các bài trả lời câu hỏi cụ thể nhất trước | Bài đầu trúng câu hỏi thật, dễ có người đọc từ tìm kiếm | Không có bài dẫn đường, người đọc đọc xong một bài không biết đi đâu |
| Theo cụm | Mỗi đợt một bài trụ và vài nhánh của nó | Mỗi đợt tạo một vùng khép kín, liên kết đủ ngay từ đầu | Các mảng chưa tới lượt để trống lâu hơn |
Với site do đội nhỏ làm, chiến lược theo cụm thường cân bằng nhất. Có thể pha thêm: trong đợt đầu, viết thêm bài trụ của hai ba mảng quan trọng nhất để trang chủ không quá trống. Điều nên tránh là đổi chiến lược mỗi tháng, vì bản đồ sẽ có nhiều vùng dở dang cùng lúc.
Một cách chọn cụm cho đợt đầu: lấy những câu hỏi mà người làm nghề nói là người mới hỏi nhiều nhất, xem chúng rơi vào bài trụ nào, và bắt đầu từ cụm có nhiều câu như vậy nhất. Ví dụ giả định: nếu tám trong mười câu hay gặp nhất của người mới rơi vào ba vùng, ba cụm đó là ba đợt đầu, bất kể thứ tự mảng trong kế hoạch.
Ví dụ giả định: một cụm cho site pha cà phê tại nhà
Giả sử một site chuyên đề về pha cà phê tại nhà, người đọc là người mới mua dụng cụ pha thủ công và muốn ly cà phê ổn định hơn. Mảng "Xay cà phê" có bài trụ "Xay cà phê tại nhà: độ mịn, máy xay và những gì ảnh hưởng tới vị". Bài trụ này giải thích vì sao độ mịn quan trọng, các loại máy xay, cách bảo quản hạt sau khi mở túi, mỗi ý vài đoạn.
Bốn bài nhánh cùng đợt: "Độ mịn cho từng cách pha", "Máy xay lưỡi dao hay máy xay cối", "Chỉnh độ mịn khi cà phê bị chua hoặc đắng", "Xay trước một lần dùng cả tuần được không". Cột "cần đọc trước" của bài chỉnh độ mịn trỏ về bài nhánh độ mịn cho từng cách pha, vì không biết mức chuẩn thì không biết chỉnh về đâu. Bài so sánh máy xay thì cần bài trụ, nhưng không cần bài nào khác.
Điều bản đồ giúp thấy được: bài "chua hoặc đắng" thật ra liên quan cả tới mảng "Nước và nhiệt độ", vì nhiệt độ nước cũng gây chua đắng. Bản đồ ghi bài này có một liên kết sang nhánh tương ứng ở mảng kia, và người viết biết không cần giải thích chuyện nhiệt độ trong bài của mình. Nếu không có bản đồ, người viết bài chua đắng gần như chắc chắn viết một đoạn dài về nhiệt độ nước, và đoạn đó sẽ lặp với bài ở mảng bên cạnh.
Bản đồ thay đổi khi có người đọc thật
Thêm nhánh từ câu hỏi gửi về. Sau khi site có người đọc, câu hỏi qua biểu mẫu, bình luận và tìm kiếm trong site cho thấy những nhánh mà bản đồ ban đầu bỏ sót. Mỗi câu hỏi mới được đặt vào bản đồ trước khi thành đề, để biết nó là nhánh mới hay chỉ là đoạn bổ sung cho một nhánh có sẵn.
Gộp nhánh mỏng. Có những nhánh viết ra mới thấy chỉ đủ vài trăm chữ có ý. Thay vì kéo dài cho đủ, gộp vào nhánh gần nhất hoặc vào bài trụ, giữ đường dẫn cũ bằng chuyển hướng nếu bài đã đăng.
Tách bài trụ quá tải. Khi một vùng có quá nhiều nhánh, bài trụ phải nhắc quá nhiều ý và trở thành danh sách liên kết. Dấu hiệu này cho thấy vùng đó nên chia thành hai, mỗi phần một bài trụ riêng, có khi thành hai mảng.
Ghi lại mọi thay đổi. Bản đồ nên có một vùng ghi chú thay đổi: ngày, việc gì, vì sao. Khi người phụ trách site đổi, người mới đọc phần này hiểu được những quyết định cũ mà không phải đoán.
Vùng giáp ranh với site anh em trên bản đồ
Trong một hệ nhiều site, nhiều nhánh có vẻ thuộc site này nhưng lại là bài trụ hoặc nhánh của site khác. Một site về pha cà phê tại nhà sẽ gặp câu hỏi về máy pha cà phê tự động, vốn có thể thuộc một site về đồ gia dụng. Một site về trồng rau sân thượng sẽ gặp câu hỏi chống thấm, vốn có thể thuộc một site về sửa chữa nhà. Nếu bản đồ không ghi những vùng này, người viết sẽ viết trọn bài, và hệ có hai bài cạnh tranh nhau.
Cách ghi đơn giản là thêm một loại dòng trên bản đồ: dòng "ngoài site". Dòng này ghi câu hỏi, site anh em nào đang giữ, và cách xử lý: hoặc không viết, hoặc viết một đoạn ngắn trong bài liên quan và dẫn sang, hoặc viết bài riêng nhưng với góc đã thoả thuận khác hẳn. Dòng ngoài site không có đường dẫn trong site, không được giao đề, nhưng nằm trong bản đồ để mọi người nhìn thấy.
Quyết định ai giữ một vùng giáp ranh nên dựa vào người đọc chứ không dựa vào ai viết trước. Câu hỏi chống thấm sân thượng của người trồng rau khác câu hỏi chống thấm của người sửa nhà: người trồng rau cần biết lớp chống thấm có chịu được tưới nước hằng ngày và rễ cây hay không. Nếu sự khác biệt đó đủ để thành một bài, site rau giữ góc đó; nếu không, dẫn sang site kia là phục vụ người đọc tốt hơn.
Sai lầm khi làm bản đồ chủ đề
Bài trụ thành bài tổng hợp khổng lồ. Một số site hiểu bài trụ là bài gom mọi thứ, dài hàng vạn chữ. Bài như vậy khó đọc trên điện thoại, khó cập nhật, và ăn hết lý do tồn tại của các bài nhánh. Bài trụ tốt nhường chi tiết cho nhánh.
Sinh nhánh từ công cụ từ khoá. Công cụ gợi ý có thể đưa ra hàng trăm biến thể, mỗi biến thể thành một nhánh. Phần lớn các nhánh đó là cùng một câu hỏi diễn đạt khác đi, viết ra thành những trang mỏng gần giống nhau. Ở quy mô một hệ nhiều site, việc này rất gần với kiểu sản xuất nội dung hàng loạt mà chính sách chống spam của các công cụ tìm kiếm nhắm tới.
Bản đồ chỉ nằm trong đầu một người. Người lập bản đồ hiểu rõ, nhưng người viết không thấy, nên mỗi bài tự giải thích lại phần nền. Bản đồ phải là tệp chung mà người viết mở khi nhận đề.
Liên kết theo bản đồ nhưng không theo người đọc. Bản đồ nói bài A nối bài B, người viết chèn liên kết vào bất cứ chỗ nào có chữ trùng. Liên kết chỉ hữu ích khi nằm đúng chỗ người đọc cần đi tiếp, kèm một câu dẫn nói rõ họ sẽ đọc được gì ở bài kia.
Hỏi đáp
Bản đồ chủ đề và sơ đồ trang khác nhau thế nào?
Sơ đồ trang (sitemap) là danh sách đường dẫn để máy tìm kiếm biết site có những trang nào. Bản đồ chủ đề là công cụ nội bộ của nhóm biên tập, cho biết quan hệ nội dung giữa các bài và thứ tự viết. Một site cần cả hai, nhưng chúng phục vụ hai việc khác nhau và không thay được cho nhau.
Mỗi bài trụ nên có bao nhiêu bài nhánh?
Không có con số cố định. Thường từ bốn tới mười nhánh là vùng dễ quản lý. Ít hơn thì bài trụ có thể không cần thiết, các nhánh đứng riêng cũng được. Nhiều hơn đáng kể thì nên xem xét tách vùng thành hai, mỗi vùng một bài trụ.
Bài nhánh có thể thuộc hai bài trụ không?
Có thể được nhắc ở hai bài trụ, nhưng trong bản đồ nên có một bài cha chính để biết ai chịu trách nhiệm rà bài đó. Liên kết từ bài trụ thứ hai vẫn đặt bình thường. Quy định một cha chính giúp tránh tình trạng hai người phụ trách đều nghĩ người kia sẽ cập nhật.
Site đã có hàng trăm bài mà không có bản đồ thì làm sao?
Bắt đầu bằng kiểm kê: liệt kê bài theo chuyên mục, đánh dấu bài nào đang đóng vai bài trụ trên thực tế. Sau đó điền cột bài cha cho các bài còn lại. Quá trình này thường lộ ra bài trùng và vùng thiếu trụ, đó là danh sách việc cho những tháng tiếp theo.
Có nên công bố bản đồ chủ đề cho người đọc không?
Không cần công bố bảng nội bộ. Nhưng phần hữu ích của nó cho người đọc nên hiện ra qua trang chuyên mục và mục lục trong bài trụ, giúp người đọc thấy vùng kiến thức gồm những bài nào, nên đọc bài nào trước. Đó là cách bản đồ phục vụ người đọc mà không cần đăng nguyên bảng.
Bao lâu nên cập nhật bản đồ?
Cập nhật trạng thái mỗi khi đăng bài. Rà cấu trúc, tức gộp, tách, thêm nhánh, nên làm cùng lúc với lần rà kế hoạch chuyên đề, thường theo quý. Thay đổi lớn như tách mảng nên làm một lần cho cả vùng, tránh sửa lắt nhắt.
- bản đồ chủ đề
- topical map
- bài trụ
- bài nhánh
- cụm chủ đề
- thứ tự viết bài
- site chuyên đề
- kế hoạch nội dung
- pillar page
- cấu trúc nội dung