Thiết kế trang bài đọc dài trên điện thoại: chữ, khoảng cách, mục lục và ảnh
Trang bài dài đọc trên điện thoại cần chữ đủ lớn, dòng vừa, mục lục không che chữ, bảng không tràn trang. Thông số tham khảo và danh mục kiểm trên máy thật.
Trang bài đọc dài trên điện thoại cần bốn thứ: chữ thân bài đủ lớn và đủ giãn để đọc không phải phóng to, mỗi dòng không quá dài hay quá ngắn, một mục lục giúp nhảy tới phần cần mà không che chữ, và những phần khó như bảng hay ảnh không làm vỡ bố cục. Thông số tham khảo phổ biến là chữ thân bài khoảng 16 tới 18 điểm ảnh, giãn dòng khoảng 1,5 tới 1,7 lần cỡ chữ, và độ dài dòng ở mức truyền thống của ngành chữ in là khoảng 45 tới 75 ký tự.
Những con số đó là điểm xuất phát chứ không phải luật. Điều quyết định là kiểm trên máy thật với bài thật dài nhất, bảng thật rộng nhất của site. Với tiếng Việt còn một chuyện riêng: dấu chồng như trong "ễ", "ỗ", "Ữ" cần đủ khoảng trên dòng, và không phải phông chữ nào cũng vẽ dấu đẹp ở mọi độ đậm.
Người đọc bài dài trên điện thoại làm gì
Người đọc hiếm khi đọc từ đầu tới cuối ngay lần đầu. Họ lướt để xem bài có trả lời câu hỏi của mình không, rồi mới quyết định đọc kỹ phần nào. Các nghiên cứu theo dõi mắt của Nielsen Norman Group từ lâu đã mô tả người đọc trên web chủ yếu quét trang, thường theo những dạng như hình chữ F, dựa vào tiêu đề mục, chữ đầu đoạn và chữ in đậm để định hướng. Trên điện thoại, màn hình hẹp làm việc quét càng phụ thuộc vào tiêu đề mục và câu đầu đoạn.
Điều này dẫn tới hai yêu cầu thiết kế. Thứ nhất, người đọc phải luôn biết mình đang ở đâu trong bài và còn bao nhiêu: tiêu đề mục đủ nổi, mục lục dễ mở, có khi thêm một thanh tiến độ mảnh ở đầu màn hình. Thứ hai, những gì giúp quét phải nổi bật đúng mức: tiêu đề mục khác thân bài rõ ràng, chữ in đậm dùng tiết kiệm để còn có nghĩa, danh sách và bảng có khoảng thở.
Còn một kiểu người đọc nữa ít được nghĩ tới: người lưu bài để đọc sau, hoặc gửi cho đồng nghiệp. Họ mở lại bài vài ngày sau, thường đi thẳng tới một mục cụ thể. Mục lục có neo theo mục, đường dẫn tới từng mục ổn định, phục vụ họ rất tốt.
Thông số chữ tham khảo cho thân bài
Bảng dưới là thông số khởi đầu cho thân bài tiếng Việt trên điện thoại. Mỗi con số đi kèm lý do và cách kiểm, vì thông số đúng cho phông này có thể sai cho phông khác.
| Thông số | Mức tham khảo | Lý do | Cách kiểm |
|---|---|---|---|
| Cỡ chữ thân bài | Khoảng 16–18 px | Dưới mức này người đọc phải phóng to, trang dễ vỡ bố cục | Đọc một đoạn dài ở khoảng cách cầm máy bình thường |
| Giãn dòng | Khoảng 1,5–1,7 lần cỡ chữ | Tiếng Việt có dấu trên và dưới, giãn hẹp làm dấu chạm dòng kề | Tìm đoạn có nhiều chữ hoa có dấu như "Ữ", "Ỗ" |
| Độ dài dòng | Khoảng 45–75 ký tự trên máy tính; trên điện thoại do bề rộng màn hình quyết định | Dòng quá dài khó tìm đầu dòng sau, quá ngắn làm đứt nhịp | Đếm ký tự một dòng trên máy tính; trên điện thoại kiểm lề hai bên |
| Lề hai bên | Đủ để ngón tay không che chữ khi cuộn | Chữ sát mép khó đọc và dễ bấm nhầm | Cầm máy một tay, cuộn bằng ngón cái |
| Độ tương phản | Chữ tối trên nền sáng, đủ đậm cả ngoài trời | Chữ xám nhạt trông thanh lịch nhưng khó đọc dưới nắng | Đọc ngoài trời, bật chế độ tối |
| Khoảng cách đoạn | Rõ ràng hơn khoảng cách dòng | Người quét dựa vào ranh giới đoạn | Nhìn lướt xem đoạn có tách bạch không |
Về phông chữ, kiểm bằng một câu có đủ các dấu khó: chữ hoa có dấu ngã, dấu hỏi chồng trên mũ, chữ "ư" và "ơ" in nghiêng và in đậm. Phông thiếu dấu hoặc vẽ dấu lệch sẽ lộ ngay ở câu thử. Nhiều phông phổ biến hiện hỗ trợ tiếng Việt tốt, nhưng nên kiểm từng độ đậm được dùng thật, vì có phông chỉ vẽ dấu chuẩn ở độ đậm thường.
Mục lục: khi nào cần và đặt ở đâu
Bài có từ năm mục trở lên thì nên có mục lục. Với bài ngắn, mục lục chỉ đẩy nội dung xuống. Với bài dài nhiều mục, nó giúp người đọc thấy toàn cảnh và nhảy tới phần cần, nhất là người quay lại đọc lần hai.
Thu gọn mặc định trên điện thoại. Mục lục mở sẵn có thể chiếm cả màn hình đầu, đẩy đoạn mở bài, phần trả lời thẳng câu hỏi, xuống dưới. Một dòng "Mục lục" bấm để mở là đủ.
Cẩn thận với mục lục dính đầu màn hình. Mục lục bám theo khi cuộn tiện cho máy tính, nhưng trên điện thoại nó ăn mất một phần chiều cao vốn đã ít. Nếu dùng, làm nó thật mảnh, chỉ hiện tên mục đang đọc, bấm vào mới bung.
Neo của từng mục phải ổn định. Đường dẫn tới mục nên dựa vào một mã cố định chứ không dựa vào thứ tự. Nếu sửa tiêu đề mục làm đổi neo, mọi liên kết người đọc đã lưu tới mục đó sẽ hỏng.
Tên mục trong mục lục là chính tiêu đề mục, không rút gọn khác đi. Một số khuôn tự rút gọn tiêu đề dài cho vừa mục lục, hoặc người viết đặt tên mục lục riêng. Khi tên trong mục lục khác tên trên trang, người đọc bấm vào rồi không chắc mình đã tới đúng chỗ. Nếu tiêu đề mục quá dài để nằm gọn trong mục lục, đó là tín hiệu nên viết tiêu đề mục ngắn lại.
Bảng, danh sách và ảnh trên màn hình hẹp
Bảng là thành phần dễ vỡ nhất. Bảng ba bốn cột ngắn thường hiển thị được nguyên trên điện thoại. Bảng năm cột trở lên, hay bảng có ô chứa cả câu dài, nên đặt trong khung cuộn ngang riêng, để trang không bị kéo rộng và người đọc vẫn cuộn dọc bình thường. Kèm một dấu hiệu nhỏ cho biết bảng cuộn được, vì nhiều người không đoán ra. Khi viết, người viết nên tự hỏi bảng có thật cần năm cột không; nhiều bảng rộng thật ra là hai bảng gộp làm một.
Danh sách đánh số và gạch đầu dòng cần thụt lề vừa đủ: thụt quá sâu thì mất chỗ trên màn hình hẹp, không thụt thì khó thấy mục bắt đầu ở đâu. Danh sách nhiều câu dài nên có khoảng cách giữa các mục rộng hơn khoảng cách dòng một chút.
Ảnh mở bài không nên đẩy đoạn trả lời xuống dưới màn hình đầu. Một ảnh tỷ lệ ngang vừa phải, hoặc đặt ảnh sau đoạn mở, giữ được câu trả lời trong tầm mắt. Ảnh trong bài cần kích thước tệp hợp lý cho mạng di động, khai báo sẵn tỷ lệ để trang không nhảy khi ảnh tải xong, và có chú thích khi ảnh mang thông tin. Ảnh minh hoạ thuần trang trí không cần chú thích dài, nhưng vẫn cần mô tả thay thế ngắn cho người dùng trình đọc màn hình.
Đoạn văn, tiêu đề mục và nhịp trang
Thiết kế tốt mấy cũng không cứu được bài có đoạn văn dài mười lăm dòng trên điện thoại. Trên màn hình hẹp, một đoạn bốn năm câu trên máy tính có thể thành một khối chữ chiếm trọn màn hình. Khuôn trang chỉ giải quyết được một nửa; nửa còn lại là quy ước viết: đoạn thường từ hai tới bốn câu, mỗi đoạn một ý, câu đầu đoạn nói được ý đó. Quy ước này nên nằm trong sổ tay văn phong, vì người viết soạn bài trên máy tính thường không cảm được độ dài đoạn trên điện thoại.
Tiêu đề mục cần khác thân bài đủ rõ để người quét nhận ra ngay: cỡ lớn hơn, đậm hơn, khoảng trống phía trên lớn hơn phía dưới để tiêu đề "dính" vào phần nó dẫn. Một lỗi hay gặp là khoảng trống trên và dưới tiêu đề bằng nhau, làm tiêu đề lơ lửng giữa hai mục. Tiêu đề mục cấp ba, nếu dùng, phải phân biệt được với cấp hai mà không cần đọc chữ.
Nhịp trang là sự xen kẽ giữa văn xuôi, danh sách, bảng và khoảng trống. Bài toàn văn xuôi trên điện thoại rất mệt mắt; bài toàn gạch đầu dòng thì rời rạc, mất lập luận. Khuôn trang không quyết định được nhịp, nhưng nó có thể làm cho mỗi loại thành phần trông rõ ràng là một loại khác, để người viết có lý do dùng chúng đúng chỗ.
Những thứ ngoài bài chen vào trang
Không để thứ gì che chữ khi người đọc vừa vào. Hộp đăng ký bật lên, lớp phủ toàn màn hình, thông báo cookie chiếm nửa màn hình là những thứ làm người đọc bỏ đi ngay. Google từ lâu đã có hướng dẫn về các cửa sổ chen ngang gây khó chịu trên di động; ngoài chuyện tìm kiếm, chúng đơn giản là làm bài khó đọc.
Nút chia sẻ nổi chiếm chỗ cố định. Một thanh nút chia sẻ bám đáy màn hình ăn mất một phần không gian đọc trên mọi trang. Người đọc biết dùng nút chia sẻ của trình duyệt; nếu muốn có nút riêng, đặt ở cuối bài.
Khối quảng cáo nếu có thì có chỗ cố định, không nhảy. Quảng cáo tải chậm đẩy chữ xuống khi người đọc đang đọc là một trong những trải nghiệm khó chịu nhất. Giữ chỗ trước cho khối quảng cáo để trang không nhảy.
Khối "có thể bạn quan tâm" giữa bài. Chèn danh sách bài khác vào giữa thân bài cắt đứt mạch đọc. Lối đọc tiếp nên ở cuối bài hoặc cuối từng mục lớn, khi người đọc đã xong một ý.
Danh mục kiểm tra trên máy thật cho khuôn dùng chung
Trong hệ nhiều site dùng chung khuôn trang bài, kiểm một lần trên đúng những trường hợp xấu nhất sẽ phủ được cả hệ. Chọn bài dài nhất, bài có bảng rộng nhất, bài có tiêu đề dài nhất từ các site khác nhau, rồi đi qua danh sách sau:
- Một điện thoại màn hình nhỏ và một điện thoại màn hình lớn, ít nhất hai hệ điều hành phổ biến.
- Cỡ chữ hệ thống chỉnh lên mức lớn nhất: bố cục có vỡ, chữ có tràn khỏi khung không.
- Chế độ tối của hệ thống: chữ, bảng, ảnh nền trong suốt có còn đọc được không.
- Mạng chậm: trang có nhảy khi ảnh và phông chữ tải xong không.
- Xoay ngang: bảng và mục lục còn dùng được không.
- Tiêu đề dài nhất: có bị cắt hay đè lên phần khác không.
- Bấm vào một mục trong mục lục: trang nhảy đúng chỗ, tiêu đề mục không bị thanh trên cùng che mất.
- Đọc trọn một bài dài trên điện thoại: chỗ nào phải phóng to, chỗ nào phải cuộn ngang ngoài ý muốn.
Mục cuối là mục quan trọng nhất và hay bị bỏ qua nhất. Người dựng khuôn thường kiểm bằng cách lướt nhanh, trong khi người đọc thật đọc chậm. Đọc trọn một bài dài, ghi lại mọi chỗ vấp, là cách nhanh nhất để thấy vấn đề mà không công cụ đo nào báo.
Hỏi đáp
Nên dùng phông chữ có chân hay không chân cho bài dài?
Trên màn hình điện thoại độ phân giải cao, cả hai loại đều đọc tốt nếu phông được thiết kế cho màn hình và hỗ trợ đủ dấu tiếng Việt. Yếu tố quyết định là phông có vẽ dấu rõ, cân đối ở cỡ chữ thân bài và có đủ các độ đậm cần dùng. Chọn phông nào thì kiểm bằng câu có đủ dấu khó.
Có nên cho người đọc tự chỉnh cỡ chữ trên trang không?
Trình duyệt và hệ điều hành đã có chức năng phóng chữ, nên điều quan trọng hơn là trang không vỡ khi người đọc dùng chức năng đó. Một nút chỉnh cỡ chữ riêng là tiện ích thêm, chỉ nên làm khi khuôn đã chạy tốt với cỡ chữ hệ thống lớn.
Bài dài có nên chia thành nhiều trang không?
Với site kiến thức, chia một bài thành nhiều trang thường làm người đọc khó theo, khó lưu và khó tìm lại một đoạn. Nếu nội dung quá dài cho một trang, đó thường là dấu hiệu nên tách thành bài trụ và các bài nhánh, mỗi bài trả lời một câu hỏi riêng.
Thanh tiến độ đọc có cần thiết không?
Không bắt buộc. Nó hữu ích cho bài rất dài vì cho người đọc biết còn bao nhiêu, nhưng nếu đã có mục lục và tiêu đề mục rõ, lợi ích thêm là nhỏ. Nếu dùng, làm thật mảnh để không ăn vào chiều cao màn hình.
Có nên hiển thị thời gian đọc ước tính ở đầu bài không?
Có thể, nếu con số tính trung thực từ số chữ và tốc độ đọc tiếng Việt hợp lý. Nó giúp người đọc quyết định đọc ngay hay lưu lại. Nhưng nó không thay được đoạn mở trả lời thẳng câu hỏi, vì người đọc cần biết bài có đúng thứ họ tìm hay không trước khi quan tâm bài dài bao lâu.
Kiểm trang bài trên bao nhiêu thiết bị là đủ?
Không cần nhiều. Hai ba điện thoại có kích thước và hệ điều hành khác nhau, cùng một máy tính, phủ được phần lớn trường hợp. Điều quan trọng hơn số thiết bị là kiểm với bài khó nhất của hệ và kiểm cả khi cỡ chữ hệ thống phóng lớn, chế độ tối bật.
- thiết kế trang bài
- đọc trên điện thoại
- bài đọc dài
- cỡ chữ website
- độ dài dòng
- mục lục bài viết
- bảng trên di động
- phông chữ tiếng việt
- trải nghiệm đọc
- giao diện site nội dung