Kế hoạch chuyên đề 10 mảng × 10 bài: cách chia mảng không chồng nhau
Khung 10 mảng × 10 bài cho site chuyên đề: ba cách chia mảng, phép thử chống chồng, cột "không gồm", đối chiếu với site anh em và những lỗi làm kế hoạch vỡ.
Kế hoạch 10 mảng × 10 bài chia ranh giới của một site chuyên đề thành mười vùng câu hỏi, mỗi vùng mười đề, sao cho mỗi câu hỏi của người đọc rơi vào đúng một mảng và mỗi đề trả lời một câu khác. Cách chia mảng không chồng là viết cho mỗi mảng một câu "gồm" và một câu "không gồm", rồi thử thả từng câu hỏi trong danh sách người đọc vào: câu nào rơi được vào hai mảng là chỗ ranh giới còn hở.
Con số mười không có gì kỳ diệu. Nó là khung kỷ luật: đủ rộng để phủ chủ đề ở mức một người đọc mới thấy site có chiều sâu, đủ nhỏ để một đội ít người làm xong trong thời gian hữu hạn, và đủ đều để không mảng nào bị bỏ đói. Site có ranh giới hẹp có thể là sáu mảng, site rộng có thể mười hai. Điều không đổi là phải chia trước khi viết, và chia bằng tiêu chí chứ không bằng cảm giác.
Ba cách chia mảng và khi nào dùng
Có ba trục chia phổ biến. Không trục nào đúng cho mọi site; chọn trục theo cách người đọc nghĩ về chủ đề của họ.
| Cách chia | Hợp khi | Ví dụ mảng | Rủi ro chồng |
|---|---|---|---|
| Theo hành trình người đọc | Người đọc đi qua các giai đoạn rõ: bắt đầu, làm, gặp sự cố, mở rộng | Chuẩn bị, bắt đầu, chăm sóc hằng ngày, sự cố, mở rộng quy mô | Một câu hỏi có thể xảy ra ở nhiều giai đoạn, cần quy tắc chọn giai đoạn sớm nhất |
| Theo đối tượng | Chủ đề gồm nhiều thứ cụ thể, người đọc hỏi theo từng thứ | Giống cây, đất, phân bón, sâu bệnh, dụng cụ | Câu hỏi về quan hệ giữa hai đối tượng không biết đặt đâu |
| Theo loại việc | Người đọc là người làm nghề, hỏi theo việc phải làm | Lập kế hoạch, thực hiện, kiểm tra, báo cáo, pháp lý | Mảng pháp lý hoặc mảng công cụ dễ hút mọi thứ |
Trên thực tế nhiều site dùng trục chính kèm một hai mảng ngoại lệ, ví dụ chia theo đối tượng nhưng có thêm một mảng "người mới bắt đầu". Điều này ổn, miễn là ngoại lệ được ghi rõ quy tắc: một câu hỏi của người mới về phân bón thì vào mảng nào. Không ghi, mỗi người viết sẽ tự quyết theo một cách.
Phép thử chống chồng giữa các mảng
Sau khi có danh sách mảng nháp, chạy qua các phép thử sau. Phép thử nào trượt thì sửa mảng trước khi đặt đề.
- Câu "không gồm". Mỗi mảng có một câu nêu những gì nó không bàn, và phần không bàn đó nên chỉ rõ thuộc mảng nào khác. Mảng không viết được câu "không gồm" thường là mảng quá rộng.
- Thả câu hỏi. Lấy ngẫu nhiên khoảng ba chục câu từ danh sách người đọc, mỗi người trong nhóm tự xếp vào mảng mà không bàn với nhau. Câu nào bị xếp khác nhau là chỗ ranh giới mơ.
- Tên mảng không lồng nhau. Nếu tên một mảng là tập con của mảng khác, ví dụ "Chăm sóc" và "Tưới nước", thì hoặc gộp, hoặc đổi tên mảng lớn cho hẹp lại.
- Không có mảng thùng rác. Mảng "Kiến thức chung", "Khác", "Mẹo hay" là dấu hiệu chia chưa xong. Những câu hỏi đang rơi vào đó cần một nhà thật.
- Độ dày tương đương. Mỗi mảng có đủ câu hỏi thật cho khoảng mười đề. Mảng chỉ có bốn câu thì gộp vào mảng gần nhất; mảng có năm chục câu thì nên tách.
Phép thử thả câu hỏi là phép thử đáng làm nhất vì nó mô phỏng đúng việc sẽ xảy ra hằng ngày: người viết nhận đề và phải biết đề đó thuộc đâu, bài liên quan nằm ở mảng nào.
Ví dụ giả định: mười mảng cho một site trồng rau sân thượng
Ví dụ dưới là kế hoạch giả định cho một site về trồng rau trên sân thượng nhà phố, người đọc là người đi làm muốn tự trồng một phần rau ăn hằng ngày. Cột "không gồm" là phần làm nên giá trị của bảng.
| Mảng | Gồm | Không gồm |
|---|---|---|
| Chuẩn bị sân thượng | Chịu lực, chống thấm, thoát nước, nắng gió | Chọn thùng chậu (mảng Dụng cụ) |
| Thùng chậu và dụng cụ | Loại thùng, kích thước, hệ tưới đơn giản | Cách tưới theo mùa (mảng Tưới) |
| Đất và giá thể | Phối trộn, tái sử dụng đất, độ tơi | Bón phân định kỳ (mảng Dinh dưỡng) |
| Hạt giống và cây con | Chọn giống hợp nắng, gieo, ươm | Lịch trồng cả năm (mảng Mùa vụ) |
| Tưới nước | Lượng, giờ tưới, tưới khi đi vắng | Lắp đặt ống, bồn (mảng Dụng cụ) |
| Dinh dưỡng cho cây | Phân hữu cơ, phân tự ủ, dấu hiệu thiếu chất | Sâu bệnh (mảng riêng) |
| Sâu bệnh | Nhận diện, xử lý không hoá chất mạnh | Thời tiết xấu (mảng Mùa vụ) |
| Mùa vụ và thời tiết | Lịch trồng theo mùa, nắng nóng, mưa bão | Chống thấm (mảng Chuẩn bị) |
| Từng loại rau | Rau ăn lá, rau gia vị, quả dễ trồng | Kỹ thuật chung đã có ở mảng khác |
| Thu hoạch và dùng | Thời điểm hái, bảo quản, trồng nối vụ | Chế biến món ăn (ngoài ranh giới site) |
Để ý mảng "Từng loại rau". Đây là mảng có rủi ro chồng lớn nhất vì bài về một loại rau dễ lặp lại kiến thức chung về đất, tưới, sâu bệnh. Quy tắc cho mảng này: bài chỉ viết phần riêng của loại rau đó và dẫn sang mảng chung cho phần còn lại. Không có quy tắc này, mười bài về mười loại rau sẽ có mười đoạn giống nhau về cách trộn đất.
Từ mảng tới mười đề cụ thể
Khi mảng đã ổn, mỗi mảng chọn mười câu hỏi đại diện từ danh sách người đọc để thành đề. Một cơ cấu hay dùng cho mỗi mảng là: một bài nền trả lời câu "là gì" hoặc "bắt đầu thế nào" của cả mảng, vài bài hướng dẫn, một hai bài quyết định có tiêu chí, một hai bài xử lý sự cố, và một bài về sai lầm hay gặp. Cơ cấu này không cứng, nhưng nó tránh được tình trạng mười bài trong mảng đều là bài định nghĩa.
Mỗi đề cần một cụm từ khoá đầu tiêu đề riêng trong toàn site. Cụm đầu là phần trước dấu hai chấm hoặc dấu hỏi, phần người đọc nhìn thấy đầu tiên và cũng là phần cho biết bài trả lời câu hỏi nào. Hai đề có cùng cụm đầu là hai bài tranh nhau một câu hỏi, dù phần sau dấu hai chấm khác nhau. Kiểm việc này ngay lúc lập kế hoạch rẻ hơn nhiều so với lúc cả hai bài đã đăng.
Mỗi đề cũng nên có một dòng góc viết và một dòng "tránh": góc nói bài nhìn câu hỏi từ phía nào, tránh nói phần nào thuộc về đề khác. Người viết nhận đề có hai dòng này sẽ không phải đoán ranh giới, và người biên tập có căn cứ để cắt khi bài lấn sang đề bên cạnh.
Đối chiếu kế hoạch với các site anh em
Trong hệ nhiều site, kế hoạch của một site không lập trong chân không. Trước khi giao đề đầu tiên, làm các bước sau:
- Xuất danh sách tiêu đề toàn bộ các site trong hệ, cả bài đã đăng và đề đã lên kế hoạch.
- Lọc theo vài từ khoá chính của site mới, viết không dấu để không sót biến thể chính tả.
- Với mỗi tiêu đề trùng hoặc gần, xác định câu hỏi mà bài kia trả lời và người đọc của site kia.
- Nếu cùng câu hỏi, cùng người đọc: bỏ đề ở site mới, hoặc đổi sang góc mà site kia không có.
- Nếu cùng câu hỏi, khác người đọc: giữ đề, nhưng ghi góc riêng vào kế hoạch để người viết không viết lại bài của site kia.
- Ghi vào phần mô tả kế hoạch một đoạn "site anh em đã có", liệt kê những đề không viết và lý do.
Đoạn "site anh em đã có" là phần người viết đọc kỹ nhất, vì nó trả lời câu hỏi họ hay vấp: chủ đề này có vẻ hợp mà sao không có trong kế hoạch. Nó cũng là căn cứ khi sau này có người đề xuất thêm đề vào vùng giáp ranh.
Một kế hoạch tốt trông như thế nào trên giấy
Kế hoạch là thứ nhiều người cùng dùng trong nhiều tháng, nên hình thức cũng quan trọng như nội dung. Một bản kế hoạch đủ dùng cho site chuyên đề thường có những phần sau, mỗi phần ngắn:
- Câu ranh giới của site và câu mô tả người đọc, đặt ở đầu, để ai mở kế hoạch cũng đọc lại.
- Danh sách mảng, mỗi mảng có tên, câu "gồm", câu "không gồm" và quy tắc ưu tiên khi một câu hỏi rơi vào hai mảng.
- Mười đề mỗi mảng, mỗi đề có tiêu đề nháp, đường dẫn dự kiến, dạng bài, câu hỏi chính của người đọc và một dòng "tránh".
- Đoạn "site anh em đã có" liệt kê những đề không viết và lý do.
- Cột trạng thái cho từng đề: chưa giao, đang viết, đang biên tập, đã đăng, cần rà.
- Ngày lập kế hoạch và ngày rà gần nhất, kèm vài dòng ghi những gì đã đổi.
Đường dẫn dự kiến nên chốt ngay trong kế hoạch và giữ nguyên khi đăng, kể cả khi tiêu đề được chỉnh chữ sau đó. Đổi đường dẫn sau khi bài đã đăng tốn công chuyển hướng và dễ làm gãy liên kết từ các bài khác trong site. Tiêu đề thì được chỉnh, miễn là cụm đầu vẫn giữ đúng câu hỏi mà đề đã nhận.
Một dấu hiệu dễ nhận của kế hoạch tốt: người viết mới, đọc kế hoạch trong nửa giờ, có thể chỉ ra đề nào đã có người viết, đề nào gần đề mình và mình không được lấn sang phần nào. Nếu họ phải hỏi người lập kế hoạch nhiều hơn vài câu, kế hoạch đang thiếu chữ ở cột "tránh" hoặc cột "không gồm".
Những lỗi làm kế hoạch vỡ sau vài tháng
Chia mảng theo lượng tìm kiếm. Mảng được lập vì có một từ khoá lớn, không vì có một vùng câu hỏi. Kết quả là mảng chỉ có một bài đáng viết, chín bài còn lại là biến thể của bài đó.
Mảng tin tức hoặc mảng xu hướng. Mảng này không có ranh giới về chủ đề mà chỉ có ranh giới về thời gian, nên nó chồng với mọi mảng khác và bài trong đó cũ rất nhanh.
Kế hoạch không có chỗ cho câu hỏi mới. Kế hoạch đóng cứng một trăm đề thì câu hỏi người đọc gửi về sau khi ra mắt không biết đi đâu. Nên để mỗi mảng một vài suất trống để lấp trong lần rà quý.
Đổi trục chia giữa chừng. Viết được ba chục bài theo đối tượng rồi chuyển sang chia theo hành trình làm kho bài lẫn lộn hai logic. Nếu thật sự phải đổi, làm một lần cho cả kho, kèm sắp xếp lại chuyên mục, không đổi từng phần.
Giao đề trước khi kiểm cụm đầu tiêu đề. Hai người viết nhận hai đề nghe khác nhau nhưng cùng mở bằng một cụm, ví dụ "Cách bón phân cho rau ăn lá" và "Cách bón phân cho rau sân thượng". Cả hai viết xong mới phát hiện phần lớn nội dung trùng, và một bài phải viết lại gần hết. Kiểm cụm đầu trên toàn kế hoạch mất vài phút, viết lại một bài mất cả ngày.
Hỏi đáp
Có bắt buộc đúng mười mảng không?
Không. Mười là con số dễ quản lý cho một site cỡ vừa. Site có ranh giới hẹp có thể sáu hay tám mảng, site rộng có thể mười hai. Điều quan trọng là mảng nào cũng đủ câu hỏi thật cho khoảng mười đề và không mảng nào chồng lên mảng khác.
Mảng có nên trùng với chuyên mục trên site không?
Thường nên trùng, vì người đọc nhìn thấy chuyên mục và nhóm biên tập làm việc theo mảng, hai thứ khớp nhau thì đỡ nhầm. Trường hợp mảng quá nhỏ có thể ghép hai mảng thành một chuyên mục, nhưng nên ghi rõ việc ghép này trong kế hoạch.
Thứ tự viết các mảng nên thế nào?
Thường bắt đầu bằng bài nền của mọi mảng để site có hình hài, rồi viết theo cụm trong từng mảng. Mảng có nhiều câu hỏi của người mới nên đi trước. Thứ tự chi tiết bài trụ, bài nhánh trong mảng là việc của bản đồ chủ đề.
Làm sao xử lý một câu hỏi rơi vào hai mảng?
Đặt một quy tắc ưu tiên và ghi lại, ví dụ câu hỏi thuộc mảng xuất hiện sớm hơn trong hành trình người đọc, hoặc thuộc mảng của đối tượng chính trong câu. Quy tắc nào cũng được, miễn là cả nhóm dùng chung một quy tắc và bài kia dẫn sang khi cần.
Kế hoạch có nên công khai cho người đọc không?
Bản kế hoạch nội bộ thì không cần. Nhưng đoạn mở của trang chuyên mục nên nói rõ mảng đó bàn gì và không bàn gì, điều này giúp người đọc định hướng. Phần "không gồm" khi viết cho người đọc nên chỉ chỗ tìm câu trả lời trong site.
Bao lâu nên rà lại kế hoạch mười mảng?
Rà nhẹ mỗi quý: thêm câu hỏi mới vào suất trống, đánh dấu đề đã viết, bỏ đề mà người đọc không thật sự hỏi. Rà lớn khoảng mỗi năm hoặc khi người đọc thật khác hẳn hình dung ban đầu, lúc đó có thể gộp, tách hoặc đổi tên mảng.
- kế hoạch chuyên đề
- kế hoạch nội dung
- chia mảng chủ đề
- 10 mảng 10 bài
- lập kế hoạch bài viết
- site chuyên đề
- tránh trùng chủ đề
- danh mục bài viết
- chuyên mục website
- nhà xuất bản số