Giọng thương hiệu cho site nội dung: viết bản mô tả giọng mà người viết làm theo được
Cách viết bản mô tả giọng cho site nội dung mà người viết làm theo được: thang giọng bốn trục, cặp là và không phải là, quy tắc kiểm được, ví dụ trước và sau.
Bản mô tả giọng mà người viết làm theo được không phải danh sách tính từ như "thân thiện, chuyên nghiệp, đáng tin". Nó gồm bốn phần cụ thể: vị trí của site trên vài trục giọng như trang trọng hay thân mật, chuyên môn hay phổ thông; ba bốn cặp "là, không phải là" vạch ranh giới; các quy tắc kiểm được về xưng hô, độ dài câu, cách dùng thuật ngữ, cách mở và kết bài; và ví dụ trước và sau cho thấy cùng một đoạn văn viết sai giọng và đúng giọng.
Bản mô tả giọng khác sổ tay văn phong. Sổ tay văn phong lo chính tả, viết hoa, cách viết số, đơn vị, thường dùng chung cho cả hệ. Bản mô tả giọng lo cảm giác người đọc có khi đọc, và mỗi site một bản. Phần dưới giải thích vì sao tính từ không đủ, đưa thang giọng bốn trục, cách viết cặp là và không phải là, danh sách quy tắc kiểm được, ví dụ trước và sau, và cách giữ các site trong cùng hệ có giọng khác nhau có chủ đích.
Vì sao tính từ không đủ
Mở bản hướng dẫn giọng của nhiều site, gần như bản nào cũng có "thân thiện", "dễ hiểu", "chuyên nghiệp", "đáng tin cậy". Không ai muốn viết giọng thiếu thân thiện hay thiếu chuyên nghiệp, nên những từ này không loại trừ được gì. Hai người viết cùng đọc chữ "thân thiện" có thể hiểu một người là xưng "mình" và kể chuyện, người kia là dùng nhiều dấu chấm than và biểu tượng cảm xúc.
Tính từ không đủ vì nó không chuyển được thành quyết định khi viết. Người viết đứng trước một câu cụ thể cần biết: có dùng thuật ngữ này không, có giải thích không, có gọi người đọc là "bạn" không, câu này dài quá chưa, có nên đùa không. Bản mô tả giọng tốt trả lời được những câu đó, hoặc ít nhất cho người viết đủ cơ sở để tự trả lời.
Biên tập viên cũng cần điều tương tự. Góp ý "chưa đúng giọng" mà không chỉ ra quy tắc nào bị vi phạm khiến người viết sửa theo cảm giác của biên tập viên, và lần sau lại sai theo kiểu khác. Khi giọng được viết thành quy tắc, góp ý trở thành "đoạn này dùng ba thuật ngữ chưa giải thích, theo quy tắc số hai" và người viết học được.
Thang giọng: bốn trục để định vị
Đặt site lên bốn trục dưới đây, mỗi trục chọn một điểm, ví dụ trên thang năm mức. Ví dụ giả định trong bảng là một site về quyền lợi người lao động tự do.
| Trục | Một đầu | Đầu kia | Ví dụ giả định đặt ở đâu |
|---|---|---|---|
| Trang trọng hay thân mật | Văn bản hành chính | Trò chuyện với bạn | Lệch về thân mật một mức: gọi "bạn", không dùng tiếng lóng |
| Chuyên môn hay phổ thông | Viết cho người trong nghề | Viết cho người mới hoàn toàn | Giữa: dùng thuật ngữ pháp lý đúng, nhưng giải thích ngay lần đầu |
| Khách quan hay có quan điểm | Chỉ trình bày | Nói rõ nên làm gì | Lệch về có quan điểm: nói thẳng bước nên làm, nêu rủi ro |
| Nghiêm hay nhẹ nhàng | Không đùa | Hài hước thường xuyên | Lệch về nghiêm: không đùa về tranh chấp hay mất tiền |
Giá trị của bảng không nằm ở điểm nào đúng, mà ở chỗ buộc nhóm chọn. Một site về nấu ăn cho người bận rộn và một site về luật lao động có thể cùng "thân thiện", nhưng trên trục nghiêm hay nhẹ nhàng, hai site đứng ở hai phía. Viết ra điều đó giúp người viết làm cho cả hai site không mang giọng site này sang site kia.
Cặp "là, không phải là"
Mỗi cặp vạch một ranh giới mà tính từ đơn lẻ không vạch được. Ví dụ giả định cho site về quyền lợi người lao động tự do:
- Thẳng thắn, không phải gay gắt. Nói rõ khi một điều khoản bất lợi, nhưng không công kích bên thuê hay dùng từ nặng.
- Cụ thể, không phải khô khan. Mỗi lời khuyên đi kèm một việc làm được ngay, nhưng vẫn có tình huống đời thường để người đọc thấy mình trong đó.
- Đứng về người đọc, không phải kích động. Giúp người đọc bảo vệ quyền lợi, không khuyến khích kiện tụng khi chưa cần.
- Bình tĩnh, không phải hờ hững. Không bi kịch hoá rủi ro, nhưng không xem nhẹ chuyện mất tiền của người làm tự do.
Ba tới bốn cặp là đủ. Nhiều hơn thì không ai nhớ. Mỗi cặp nên được thử bằng một câu hỏi: có ví dụ nào trong kho bài hiện tại vi phạm vế "không phải là" không. Nếu không tìm được ví dụ nào, có thể cặp đó không cần thiết vì không ai có xu hướng vi phạm nó.
Cách viết cặp hiệu quả là bắt đầu từ lỗi thật. Đọc mười bài gần nhất của site, đánh dấu những đoạn biên tập viên thấy lệch giọng, rồi gọi tên lệch đó. Cặp ra đời từ lỗi thật sẽ được người viết nhận ra ngay, vì họ đã từng mắc.
Quy tắc cụ thể người viết kiểm được
Xưng hô. Gọi người đọc là gì, nói về nhóm làm site là gì. Ví dụ: gọi người đọc là "bạn"; nói về site là "nhóm biên tập" khi cần, không xưng ngôi thứ nhất số ít. Quy tắc này nhỏ nhưng tạo ra sự nhất quán dễ thấy nhất giữa các người viết.
Độ dài câu và đoạn. Ví dụ: phần lớn câu dưới ba mươi chữ; đoạn không quá năm câu; câu dài chỉ dùng khi liệt kê có cấu trúc. Người viết đếm được, biên tập viên kiểm được.
Thuật ngữ. Dùng thuật ngữ chuyên môn khi nó chính xác hơn cách nói thường, và giải thích ngay lần đầu xuất hiện trong bài bằng một mệnh đề ngắn. Có danh sách thuật ngữ đã thống nhất cách gọi, như gọi "hợp đồng dịch vụ" chứ không lúc thế này lúc thế khác.
Mở bài. Câu đầu trả lời thẳng câu hỏi của tiêu đề hoặc nêu tình huống của người đọc. Không mở bằng bối cảnh chung chung về xã hội hay thời đại.
Số liệu và mức chắc chắn. Cách nói khi chắc và khi không chắc phải thống nhất. Ví dụ: khi dẫn quy định thì nêu tên văn bản; khi số là ví dụ thì ghi rõ là ví dụ giả định; không dùng "chắc chắn", "luôn luôn" cho những điều có ngoại lệ. Quy tắc này vừa là giọng vừa là chuẩn trung thực.
Kết bài. Kết bằng việc người đọc làm tiếp hoặc điểm cần kiểm, không kết bằng một đoạn tổng kết nhắc lại những gì đã viết.
Từ và cấu trúc tránh. Một danh sách ngắn những cụm từ sáo, cách nói phóng đại, cấu trúc câu lặp mà site không dùng. Danh sách này nên bắt đầu từ những lỗi lặp lại trong kho bài thật.
Ví dụ trước và sau
Ví dụ giả định, cùng một đoạn về việc người làm tự do bị chậm thanh toán, viết hai cách.
Trước: "Việc bị chậm thanh toán là một vấn đề vô cùng nhức nhối đối với cộng đồng freelancer hiện nay! Đây là điều mà hầu như ai cũng từng trải qua. Vì vậy, việc nắm vững các kiến thức pháp lý liên quan là điều hết sức cần thiết để bảo vệ quyền lợi chính đáng của bản thân."
Sau: "Khách chậm trả tiền quá hạn trong hợp đồng là lúc bạn cần ba thứ: bản hợp đồng hoặc tin nhắn ghi rõ hạn thanh toán, bằng chứng đã giao việc, và một thư nhắc bằng văn bản có ngày. Gửi thư nhắc trước, giọng lịch sự, nêu số tiền và hạn mới. Phần lớn trường hợp dừng ở bước này."
Bản trước vi phạm gần như mọi quy tắc: mở bằng nhận định chung, dùng từ phóng đại, dấu chấm than, thuật ngữ tiếng Anh không cần thiết, không có việc làm được ngay. Bản sau mở thẳng vào tình huống, cho việc cụ thể, câu ngắn, giọng bình tĩnh và đứng về người đọc. Một cặp ví dụ như vậy trong bản mô tả giọng dạy người viết nhiều hơn một trang tính từ.
Bản mô tả giọng nên có ít nhất ba cặp ví dụ: một đoạn mở bài, một đoạn giải thích khái niệm, một đoạn lời khuyên. Ba loại đoạn này chiếm phần lớn một bài kiến thức, và mỗi loại có kiểu lệch giọng riêng.
Giọng khác nhau giữa các site trong hệ
Trong hệ nhiều site, người viết thường làm cho vài site cùng lúc, và giọng của site họ viết nhiều nhất dễ lan sang các site khác. Sau một năm, các site bắt đầu nghe giống nhau, và người đọc thấy hai site anh em như hai chuyên mục của cùng một nơi. Đó là mất mát thật, vì một trong những lý do để giữ nhiều thương hiệu là mỗi thương hiệu nói chuyện với người đọc của nó theo cách riêng.
Cách giữ khác biệt có chủ đích: đặt bốn trục giọng của mọi site trong một bảng chung, nhìn xem hai site nào đứng quá gần nhau mà người đọc lại khác nhau. Khi giao đề cho người viết làm nhiều site, gửi kèm bản mô tả giọng của đúng site đó, không dựa vào trí nhớ. Biên tập viên đọc bài với câu hỏi riêng: bài này có thể đăng ở site anh em mà không ai nhận ra không. Nếu có, giọng chưa đủ riêng.
Ngược lại, có những thứ nên giống nhau ở mọi site và thuộc về chuẩn chung, không thuộc về giọng: không bịa số liệu, không phóng đại, ghi nguồn, đính chính minh bạch. Giọng khác nhau ở cách nói, không khác nhau ở mức trung thực.
Một trường hợp đặc biệt là trang của thương hiệu mẹ. Nó có giọng riêng, thường trung tính hơn các site con vì nói với nhiều nhóm người đọc cùng lúc. Không nên lấy giọng của mẹ làm giọng mặc định cho site con mới; mỗi site mới cần bản mô tả giọng riêng ngay từ những bài đầu, trước khi thói quen của người viết đầu tiên trở thành giọng của site.
Soạn và thử bản mô tả giọng
Quy trình dưới đây áp cho site đang chạy. Site mới có thể bắt đầu từ bước ba với vài bài viết thử.
- Chọn năm bài mà nhóm thấy đúng giọng nhất và năm bài lệch giọng nhất trong kho bài.
- So hai nhóm, ghi những khác biệt cụ thể: độ dài câu, cách xưng hô, cách mở bài, cách dùng thuật ngữ.
- Đặt site lên bốn trục, viết ba bốn cặp là và không phải là từ những khác biệt vừa ghi.
- Viết quy tắc kiểm được và ba cặp ví dụ trước và sau, lấy đoạn thật từ kho bài nếu được.
- Đưa bản nháp cho hai người viết, mỗi người viết một bài theo bản mô tả mà không trao đổi với nhau. So hai bài: nếu giọng gần nhau, bản mô tả dùng được; nếu khác xa, tìm chỗ bản mô tả còn mơ hồ.
- Sửa, đặt bản mô tả cạnh hồ sơ site, ghi ngày.
Bước năm là phép thử quan trọng nhất và hay bị bỏ qua nhất. Một bản mô tả giọng chỉ có giá trị khi hai người khác nhau đọc nó và viết ra những bài nghe như cùng một site.
Hỏi đáp
Bản mô tả giọng nên dài bao nhiêu?
Đủ để in trên một hai trang. Phần lớn độ dài nên dành cho ví dụ trước và sau, vì đó là phần người viết dùng nhiều nhất. Bản mô tả dài hơn thường chứa nhiều tính từ và nguyên tắc chung chung mà không ai nhớ.
Giọng thương hiệu và tính cách thương hiệu khác nhau thế nào?
Tính cách thương hiệu là khái niệm rộng của lý thuyết thương hiệu, mô tả thương hiệu như một con người. Giọng là cách tính cách đó thể hiện qua chữ viết. Với site nội dung, giọng là phần cụ thể và kiểm được, còn tính cách thường chỉ cần một hai câu trong hồ sơ site.
Có nên để mỗi người viết giữ giọng riêng không?
Bài có ký tên cá nhân có thể giữ một phần dấu ấn người viết, nhất là bài bình luận hay chia sẻ kinh nghiệm. Nhưng các bài kiến thức của site nên nghe như một site, nên quy tắc về xưng hô, thuật ngữ, mở và kết bài phải áp cho mọi người.
Dùng AI hỗ trợ viết thì giữ giọng thế nào?
Đưa bản mô tả giọng và các cặp ví dụ vào yêu cầu cho công cụ là cách phổ biến, nhưng bản nháp vẫn cần người biên tập theo quy tắc. Các công cụ tạo văn bản hay có thói quen câu chữ riêng, ví dụ mở bằng nhận định chung, nên danh sách từ và cấu trúc tránh càng quan trọng.
Bao lâu nên xem lại bản mô tả giọng?
Mỗi năm một lần hoặc khi người đọc chính của site thay đổi. Cũng nên xem lại khi biên tập viên thấy cùng một kiểu góp ý về giọng lặp lại với nhiều người viết, vì đó thường là dấu hiệu bản mô tả còn thiếu một quy tắc.
Giọng có nên thay đổi theo kênh như bản tin, mạng xã hội không?
Giọng giữ nguyên, mức độ có thể điều chỉnh. Bản tin có thể thân mật hơn một bậc trên trục trang trọng, bài đăng mạng xã hội ngắn hơn. Nhưng các cặp là và không phải là vẫn giữ, để người đọc nhận ra cùng một thương hiệu ở mọi nơi.
- giọng thương hiệu
- brand voice
- giọng viết
- bản mô tả giọng
- văn phong site nội dung
- giọng site nội dung
- hướng dẫn người viết
- biên tập nội dung
- tính cách thương hiệu
- xưng hô trong bài viết