Đặt tên chuyên mục và đường dẫn URL: quy ước để kho bài lớn vẫn gọn
Quy ước đặt tên chuyên mục và đường dẫn cho kho bài lớn: chuyên mục ít và phẳng, chọn cấu trúc đường dẫn, quy ước slug chung cho cả hệ và cách đổi mà không gãy.
Quy ước để kho bài lớn vẫn gọn gồm hai phần. Với chuyên mục: ít, phẳng và đặt bằng danh từ người đọc dùng, mỗi bài thuộc đúng một chuyên mục chính, không lồng quá hai tầng. Với đường dẫn: chọn một cấu trúc một lần và giữ, slug là cụm từ chính của bài viết không dấu, ngắn, không chứa ngày tháng, số thứ tự hay từ thừa, và đường dẫn đã đăng thì không đổi trừ khi có lý do và có chuyển hướng.
Trong hệ nhiều site, các quy ước này nên giống nhau ở mọi site để người viết, biên tập viên và người lo kỹ thuật chuyển site mà không phải học lại. Phần dưới đi qua tình huống một kho bài lộn xộn, cách đặt tên chuyên mục, so sánh các cấu trúc đường dẫn, quy ước slug chung, quy trình khi buộc phải đổi, quan hệ giữa thẻ và chuyên mục, và bảng kiểm trước khi đăng.
Tình huống: hai nghìn bài, bốn mươi bảy chuyên mục
Ví dụ giả định: một site kiến thức sau sáu năm có khoảng hai nghìn bài và bốn mươi bảy chuyên mục. Mười hai chuyên mục có dưới năm bài. Ba cặp chuyên mục gần như cùng nghĩa, kiểu "mẹo vặt" và "mẹo hay", do hai biên tập viên ở hai thời kỳ tạo ra. Một phần bài có đường dẫn chứa năm và tháng vì cấu hình ban đầu, phần sau thì không. Một số slug dài hơn mười từ vì được tạo tự động từ tiêu đề dài, một số slug là chuỗi ký tự vô nghĩa vì tiêu đề có ký tự đặc biệt.
Không có chuyện gì nghiêm trọng xảy ra, nhưng mọi việc đều chậm. Người viết mới không biết đặt bài vào chuyên mục nào. Trang chuyên mục mỏng không đáng đọc. Người đọc vào menu thấy bốn mươi bảy mục và không biết bắt đầu từ đâu. Mỗi lần muốn làm gọn lại, nhóm sợ gãy đường dẫn nên thôi.
Bài học không phải là kho bài cũ sai, mà là thiếu quy ước từ đầu. Sửa kho bài cũ là việc cẩn thận, làm từng phần. Còn quy ước thì đặt được ngay, và từ hôm nay mọi bài mới, mọi site mới đi theo nó.
Trong ví dụ trên, nhóm làm theo thứ tự: chốt quy ước trước, áp cho bài mới ngay; gộp ba cặp chuyên mục trùng nghĩa và mười hai chuyên mục mỏng thành tám chuyên mục chính trong vòng một tháng, có chuyển hướng; còn các slug cũ chứa năm tháng thì để nguyên, vì chúng không sai nghĩa và đổi đi sẽ tạo ra hàng trăm chuyển hướng mà không đem lại gì cho người đọc.
Đặt tên chuyên mục
Dùng danh từ người đọc dùng. Chuyên mục là biển chỉ đường cho người đọc. Tên nên là chữ người đọc nghĩ tới khi tìm thứ đó: "Vay mua nhà", không phải "Giải pháp tài chính nhà ở". Tên nội bộ, tên dự án, tên chiến dịch không thuộc về menu.
Ít chuyên mục, mỗi chuyên mục đủ dày. Một chuyên mục đáng tồn tại khi nó có hoặc sẽ có đủ bài để trang chuyên mục có giá trị riêng. Với site kiến thức, khoảng năm tới mười hai chuyên mục chính thường là vừa; đề tài nhỏ hơn thì để thẻ hoặc gom vào chuyên mục gần.
Mỗi bài một chuyên mục chính. Cho phép một bài nằm trong nhiều chuyên mục dẫn tới trang chuyên mục trùng lặp và quyết định mơ hồ. Bài liên quan nhiều mảng thì chọn mảng người đọc nghĩ tới đầu tiên; các mảng khác dùng liên kết trong bài và thẻ.
Phẳng, tối đa hai tầng. Chuyên mục lồng ba bốn tầng tạo đường dẫn dài, menu sâu, và mỗi tầng giữa thường mỏng. Hai tầng là đủ cho phần lớn site; nếu cần tầng thứ ba, có lẽ site đang chứa hai chuyên đề.
Tên chuyên mục ngắn và không trùng nghĩa. Hai chuyên mục có tên gần nghĩa buộc người viết đoán. Khi đặt tên chuyên mục mới, đọc lại danh sách hiện có và hỏi người đọc có phân biệt được không.
Đường dẫn bài có chứa chuyên mục hay không
Đây là quyết định cấu trúc quan trọng nhất và nên được đưa ra một lần cho cả hệ. Không có cách nào đúng tuyệt đối; bảng dưới so sánh các lựa chọn hay gặp.
| Cấu trúc | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|
| Chỉ slug bài, ngay sau tên miền | Ngắn nhất; đổi chuyên mục không làm đổi đường dẫn bài | Đường dẫn không cho biết bài thuộc mảng nào; mọi slug phải duy nhất trong cả site |
| Chuyên mục rồi slug bài | Cho biết mảng; dễ phân tích theo chuyên mục; đường dẫn đọc như cây thư mục | Đổi chuyên mục của bài là đổi đường dẫn, phải chuyển hướng |
| Tiền tố cố định rồi slug, như một thư mục chung cho bài kiến thức | Tách rõ bài với trang khác; ổn định khi đổi chuyên mục | Thêm một đoạn không mang thông tin cho người đọc |
| Có ngày tháng trong đường dẫn | Hợp với tin tức theo thời điểm | Bài kiến thức cập nhật nhiều năm trông như cũ; dài; không nên dùng cho site kiến thức |
Với hệ site kiến thức, hai lựa chọn hay được chọn là chỉ slug bài, hoặc chuyên mục rồi slug khi chuyên mục ổn định và ít thay đổi. Điều quan trọng hơn lựa chọn là mọi site trong hệ dùng cùng một cấu trúc, và cấu trúc đó không bị đổi theo ý thích sau vài năm. Mỗi lần đổi cấu trúc là một lần chuyển hướng cả kho bài.
Quy ước slug chung cho cả hệ
Slug là phần cuối đường dẫn, nhận diện từng bài. Quy ước dưới đây đủ ngắn để mọi người viết nhớ được:
- Viết thường, không dấu, các từ nối bằng dấu gạch ngang; chữ "đ" chuyển thành "d".
- Lấy từ cụm từ chính của tiêu đề, thường là phần trước dấu hai chấm, không lấy cả tiêu đề dài.
- Bỏ từ thừa không mang nghĩa như "cách", "những", "các" khi bỏ đi mà nghĩa vẫn rõ; giữ khi bỏ đi làm đổi nghĩa.
- Không chứa năm, tháng, con số kiểu "top 10", vì bài được cập nhật và con số thay đổi.
- Không quá khoảng tám từ; slug dài thường là dấu hiệu chưa chọn được cụm chính.
- Kiểm slug ở dạng không dấu có đọc thành nghĩa khác hay nghĩa khó chịu không.
- Không trùng slug trong cùng site; với hệ nhiều site, không cần duy nhất giữa các site, nhưng trùng slug giữa hai site anh em là tín hiệu nên kiểm chồng chủ đề.
Có tranh luận về việc slug tiếng Việt nên có dấu hay không. Đường dẫn có dấu hiển thị đẹp trong thanh địa chỉ một số trình duyệt, nhưng khi sao chép, chia sẻ, hay hiển thị ở nhiều nơi khác thì thành chuỗi mã hoá dài khó đọc. Phần lớn site tiếng Việt chọn không dấu để đơn giản và nhất quán.
Khi buộc phải đổi chuyên mục hay đường dẫn
Đôi khi đổi là cần thiết: gộp hai chuyên mục trùng nghĩa, bỏ chuyên mục quá mỏng, sửa slug sai nghĩa. Quy trình an toàn:
- Lập bảng: đường dẫn cũ, đường dẫn mới, lý do. Không đổi gì không có trong bảng.
- Nếu đổi chuyên mục mà đường dẫn bài chứa chuyên mục, mọi bài trong chuyên mục đó đều đổi đường dẫn; tính trước số lượng.
- Đặt chuyển hướng vĩnh viễn từ từng đường dẫn cũ tới đường dẫn mới, kể cả trang chuyên mục cũ tới trang chuyên mục mới hoặc chuyên mục gần nhất.
- Cập nhật liên kết nội bộ trong các bài khác trỏ tới đường dẫn cũ, thay vì để chúng đi qua chuyển hướng mãi.
- Cập nhật sơ đồ trang, menu, và các nơi ngoài site do mình quản lý như bản tin, mạng xã hội.
- Kiểm ngẫu nhiên đường dẫn cũ sau khi đổi, rồi theo dõi lỗi không tìm thấy trang trong vài tuần.
Điểm dừng: nếu bảng đổi vượt quá vài trăm dòng, chia thành đợt theo chuyên mục. Đổi cả kho bài trong một lần khiến khó tìm nguyên nhân nếu có gì đó gãy. Và không bao giờ đổi đường dẫn chỉ vì muốn đẹp hơn; mỗi lần đổi là một lần rủi ro cho những liên kết từ bên ngoài mà mình không kiểm soát được.
Thẻ và chuyên mục
Thẻ là cách thứ hai để nhóm bài, chéo qua chuyên mục. Dùng đúng, thẻ giúp người đọc tìm các bài về một khía cạnh cụ thể nằm rải ở nhiều chuyên mục, ví dụ thẻ "người mới bắt đầu" trên một site nấu ăn. Dùng sai, thẻ đẻ ra hàng nghìn trang thẻ gần như trống, mỗi trang chỉ có một hai bài, làm loãng site với người đọc lẫn máy tìm kiếm.
Quy ước gọn: thẻ là danh sách có kiểm soát, không phải ô gõ tự do. Người viết chọn từ danh sách; muốn thêm thẻ mới thì đề xuất cho biên tập viên. Một thẻ đáng tồn tại khi nó có hoặc sẽ có đủ bài để trang thẻ có ích. Trang thẻ quá mỏng có thể đặt không cho lập chỉ mục cho tới khi đủ dày.
Trong hệ nhiều site, danh sách thẻ là riêng từng site vì gắn với chuyên đề, nhưng quy ước về cách đặt tên thẻ, viết thường, không trùng nghĩa, không trùng tên chuyên mục, nên chung. Một thẻ trùng tên một chuyên mục tạo ra hai trang tranh nhau cùng một ý.
Một phép kiểm định kỳ: xuất danh sách thẻ kèm số bài mỗi thẻ. Thẻ có một bài thì gộp hoặc bỏ; hai thẻ cùng nghĩa thì gộp; thẻ có quá nhiều bài, gần bằng một chuyên mục, thì cân nhắc nó có nên là chuyên mục không.
Bảng kiểm trước khi đăng
Năm điểm biên tập viên kiểm ở mỗi bài, mất chưa tới một phút:
| Điểm kiểm | Đạt khi |
|---|---|
| Chuyên mục | Đúng một chuyên mục chính, đúng ô chuyên đề của site |
| Slug | Theo quy ước: thường, không dấu, ngắn, không năm, không số đếm |
| Trùng slug | Không trùng bài nào trong site; nếu trùng với site anh em thì đã kiểm chồng chủ đề |
| Thẻ | Chọn từ danh sách, không quá vài thẻ, không trùng tên chuyên mục |
| Liên kết nội bộ | Trỏ tới đường dẫn hiện tại, không trỏ qua chuyển hướng |
| Ảnh | Tên tệp ảnh cũng theo quy ước không dấu, mô tả nội dung ảnh, không để tên tệp mặc định của máy ảnh |
| Trang chuyên mục | Nếu bài là bài đầu tiên của một chuyên mục mới, chuyên mục đó đã được duyệt và có lý do tồn tại |
Bảng kiểm ngắn được làm đều đặn có giá trị hơn quy trình dài bị bỏ qua. Năm điểm này chặn được phần lớn những thứ khiến kho bài lộn xộn sau vài năm, và chúng tốn ít hơn rất nhiều so với một đợt dọn dẹp lớn.
Với hệ nhiều site, bảng kiểm này nên được đưa vào ngay công cụ đăng bài nếu có thể: ô chuyên mục chỉ cho chọn một, ô thẻ chỉ cho chọn từ danh sách, slug được gợi ý theo quy ước và cảnh báo khi quá dài hoặc có số. Mỗi lỗi chặn được bằng công cụ là một lỗi biên tập viên không phải nhớ.
Hỏi đáp
Có nên đưa từ khoá vào tên chuyên mục không?
Tên chuyên mục nên là chữ người đọc dùng, và chữ đó thường trùng với cách họ tìm. Nhưng không nên đặt tên chuyên mục theo cụm từ khoá dài hay nhồi nhiều từ. Một tên ngắn, rõ nghĩa phục vụ cả người đọc lẫn máy tìm kiếm.
Đổi slug của bài đã đăng có làm mất thứ hạng không?
Đổi slug có chuyển hướng vĩnh viễn đúng cách thường giữ được phần lớn giá trị, nhưng vẫn có giai đoạn biến động và rủi ro gãy liên kết bên ngoài. Vì vậy chỉ đổi khi slug cũ thật sự có vấn đề như sai nghĩa, không đổi để đẹp hơn.
Site mới nên chọn đường dẫn có chuyên mục hay không?
Nếu chuyên mục đã ổn định theo kế hoạch chuyên đề và ít khả năng đổi, đường dẫn có chuyên mục giúp đọc và phân tích dễ. Nếu chuyên mục còn có thể thay đổi, chọn đường dẫn chỉ có slug bài để tránh phải chuyển hướng về sau.
Có cần trang chuyên mục cho chuyên mục con không?
Có, nếu chuyên mục con đủ dày để trang có giá trị riêng. Chuyên mục con mỏng nên được gộp lên chuyên mục cha, vì một trang chuyên mục chỉ có hai ba bài không giúp người đọc và kéo chất lượng chung của site xuống.
Các site trong cùng hệ có cần cùng cấu trúc đường dẫn không?
Không bắt buộc, nhưng rất nên. Cùng cấu trúc giúp chia sẻ mã nguồn, công cụ kiểm tra và quy trình giữa các site, giúp người làm nhiều site không nhầm. Khác cấu trúc chỉ hợp khi một site có đặc thù rõ, như site tin theo thời điểm.
Slug có nên giống hệt tiêu đề không?
Không cần. Tiêu đề có thể được chỉnh để hấp dẫn hơn hoặc cập nhật theo thời gian, còn slug nên giữ cố định. Slug là cụm chính ngắn gọn của bài, đủ để nhận ra bài nói về gì, không phải bản sao không dấu của cả tiêu đề.
- đặt tên chuyên mục
- cấu trúc đường dẫn
- url bài viết
- slug
- quy ước đường dẫn
- chuyên mục website
- thẻ và chuyên mục
- kho bài lớn
- chuyển hướng khi đổi url
- quản lý nhiều website