Zero and Seven · Hệ thương hiệu nội dung số

Ảnh dùng trong bài viết: nguồn được phép, giấy phép kèm theo và sổ ghi nguồn ảnh

Cách nhà xuất bản nhiều site quản ảnh trong bài: các nguồn được phép, điều kiện giấy phép hay bị bỏ qua, các cột của sổ ghi nguồn ảnh và quy trình trước khi đăng.

Pháp lý nội dung sốĐăng 8 phút đọcNhóm biên tập 0n7

Ảnh dùng trong bài viết an toàn khi đi từ một trong vài nguồn rõ ràng: ảnh tự chụp hoặc tự làm, ảnh mua hoặc tải từ kho có giấy phép cho phép dùng theo cách bạn dùng, ảnh có giấy phép mở mà bạn tuân thủ đủ điều kiện, ảnh đã hết thời hạn bảo hộ, và ảnh được chủ sở hữu cho phép bằng văn bản. Ngoài những nguồn này, "lấy trên mạng" không phải nguồn.

Với nhà xuất bản giữ nhiều site, câu hỏi khó không phải là nguồn nào được phép mà là chứng minh được sau vài năm, khi người chụp đã đổi điều khoản, trang tải đã đóng, và người đăng bài đã nghỉ. Thứ chứng minh là một sổ ghi nguồn ảnh. Phần lớn bài này nói về sổ đó và quy trình giữ nó.

Các nguồn ảnh và điều kiện hay bị bỏ qua

Phần lý thuyết về quyền tác giả với ảnh đã có nhiều tài liệu. Bảng dưới tập trung vào điều kiện mà người đăng bài hằng ngày hay bỏ qua với từng nguồn.

NguồnĐiều kiện hay bị bỏ quaCần lưu gì làm bằng
Ảnh do nhân viên, cộng tác viên chụpThoả thuận ai giữ quyền; người trong ảnh có đồng ý khôngThoả thuận cộng tác, tệp gốc có dữ liệu máy ảnh
Kho ảnh có trả phíGiấy phép theo số site, số lượt in, có cấm dùng cho chủ đề nhạy cảm khôngHoá đơn, mã giấy phép, bản lưu điều khoản lúc mua
Kho ảnh miễn phíĐiều khoản của kho có thể đổi; một số ảnh tải lên bởi người không có quyềnBản chụp trang ảnh và trang điều khoản lúc tải
Giấy phép mở kiểu Creative CommonsGhi công đúng cách; điều kiện phi thương mại, không phái sinh, chia sẻ tương tựĐường dẫn gốc, tên tác giả, loại giấy phép, bản chụp
Ảnh sinh bằng công cụ trí tuệ nhân tạoĐiều khoản của công cụ về quyền với đầu ra; không vẽ người thật, nhãn hiệu thậtTên công cụ, ngày sinh, câu lệnh, gói dịch vụ
Ảnh do doanh nghiệp, đối tác gửiĐối tác có quyền cấp không, cho dùng bao lâu, ở site nàoThư cho phép ghi rõ phạm vi
Ảnh chụp màn hìnhMàn hình chứa tác phẩm, giao diện, thông tin cá nhân của người khácGhi mục đích minh hoạ, che thông tin cá nhân

Với hệ nhiều site, cột điều kiện của kho trả phí đặc biệt quan trọng. Nhiều giấy phép tính theo một dự án hay một tên miền. Ảnh mua cho site A rồi được dùng lại ở site B vì "cùng một chủ" có thể vượt phạm vi giấy phép, dù người mua không có ý vi phạm.

Sổ ghi nguồn ảnh: các cột cần có

Sổ ghi nguồn ảnh là bảng mà mỗi ảnh đã đăng có một dòng. Nó trả lời câu hỏi "ảnh này ở đâu ra, được dùng thế nào" mà không cần hỏi người đã đăng.

  • Mã ảnh hoặc tên tệp trên site, khớp với tên trong thư mục tải lên, để từ một ảnh trên trang tra ngược ra dòng sổ.
  • Nguồn: tự chụp, kho trả phí nào, giấy phép mở loại nào, sinh bằng công cụ nào, đối tác nào.
  • Tác giả hoặc chủ sở hữu, đúng cách ghi công mà giấy phép yêu cầu.
  • Loại giấy phép và phạm vi: dùng cho site nào, thương mại hay không, được sửa không, hết hạn khi nào.
  • Bằng chứng: đường dẫn tới bản chụp trang nguồn và trang điều khoản lúc lấy, hoá đơn, thư cho phép. Lưu bản chụp trong kho của nhà xuất bản, không chỉ lưu đường dẫn tới trang ngoài.
  • Người trong ảnh: có hay không, đã đồng ý chưa, đồng ý ở đâu.
  • Bài và site đang dùng, để khi phải gỡ một ảnh biết gỡ ở những chỗ nào.
  • Ngày lấy và người ghi.

Sổ có thể là một bảng trong cơ sở dữ liệu của hệ quản trị nội dung, gắn với từng tệp ảnh, hoặc một bảng tính riêng. Gắn vào hệ quản trị tốt hơn vì có thể bắt buộc điền trước khi ảnh được dùng trong bài đăng, thay vì trông vào trí nhớ của người đăng.

Ảnh có người: phần không nằm trong giấy phép ảnh

Giấy phép của kho ảnh cho bạn quyền dùng bức ảnh, nhưng không phải lúc nào cũng giải quyết quyền của người xuất hiện trong ảnh. Pháp luật dân sự bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình, và việc dùng hình ảnh người khác, nhất là cho mục đích thương mại hay đặt vào bối cảnh có thể gây hiểu sai, cần sự đồng ý của họ trừ một số trường hợp luật cho phép. Các kho ảnh uy tín thường ghi rõ ảnh nào đã có giấy đồng ý của người mẫu; ảnh không có ghi chú đó cần dùng thận trọng.

Với bài kiến thức, rủi ro hay gặp nhất là đặt ảnh người thật cạnh nội dung nhạy cảm. Một ảnh người phụ nữ cười tươi trong bài về điều trị một bệnh, một ảnh gia đình trong bài về nợ xấu, có thể khiến người đọc hiểu người trong ảnh có liên quan tới vấn đề đó. Kể cả khi giấy phép cho dùng, cách đặt ảnh vẫn có thể xâm phạm danh dự của người trong ảnh. Với chủ đề nhạy cảm, ưu tiên ảnh không rõ mặt, ảnh vật, ảnh khung cảnh.

Ảnh tự chụp ở sự kiện hay nơi công cộng cũng không tự động an toàn. Người chụp có quyền với bức ảnh, nhưng người trong ảnh vẫn có quyền với hình ảnh của mình. Với ảnh dùng làm ảnh đại diện bài, nơi khuôn mặt nổi bật, xin đồng ý hoặc chọn góc không rõ mặt.

Thư viện ảnh dùng chung cho nhiều site

Hệ nhiều site chung mã thường có một thư viện ảnh dùng chung, hoặc ít nhất một thư mục ảnh mà mọi site đều đọc được. Lợi ích rõ ràng: ảnh đã trả tiền được dùng lại, ảnh tự chụp phục vụ nhiều chuyên đề. Rủi ro cũng rõ: thư viện xoá ranh giới giữa các site, trong khi giấy phép ảnh thì có ranh giới.

Cách làm an toàn là gắn phạm vi vào chính ảnh trong thư viện, không để ở một bảng tính bên ngoài. Mỗi ảnh mang nhãn "dùng được cho mọi site", "chỉ site X", hoặc "hết hạn ngày Y". Giao diện chọn ảnh khi soạn bài chỉ hiện ảnh hợp lệ với site đang soạn, hoặc hiện cảnh báo rõ. Người đăng bài không phải nhớ, hệ nhớ thay. Khi một site được tách ra hay chuyển giao, nhãn phạm vi cũng cho biết ngay ảnh nào đi theo site được, ảnh nào phải thay.

Một lớp nữa là ảnh đã trả tiền nhưng chưa dùng, ví dụ ảnh sinh cho một đợt bài rồi bài bị bỏ. Những ảnh này nên được gắn nhãn chủ đề và cảnh trong ảnh để bài sau tìm lại được, thay vì sinh hay mua ảnh mới. Kho ảnh đã trả tiền là tài sản; để nó thành một thư mục tên ngẫu nhiên không ai tìm được là trả tiền hai lần.

Quy trình trước khi một ảnh lên bài

Quy trình dưới đây ngắn đủ để làm cho mọi ảnh, và chặn được phần lớn rủi ro. Người đăng bài làm, biên tập viên kiểm khi duyệt.

  1. Xác định nguồn. Không rõ nguồn thì không dùng, kể cả ảnh "ai cũng dùng".
  2. Đọc điều kiện giấy phép với đúng cách dùng: site nào, thương mại hay không, có cắt sửa không.
  3. Chụp lại trang nguồn và trang điều khoản, lưu vào kho bằng chứng.
  4. Kiểm người trong ảnh: rõ mặt không, chủ đề bài có nhạy cảm không, có giấy đồng ý không.
  5. Điền dòng sổ ghi nguồn ảnh trước khi chèn ảnh vào bài.
  6. Ghi công trên trang nếu giấy phép yêu cầu, đúng cách giấy phép yêu cầu.
  7. Khi dùng lại ảnh cho bài khác hoặc site khác, mở dòng sổ kiểm phạm vi trước, rồi thêm bài mới vào cột "đang dùng".

Bước bảy là chỗ hệ nhiều site hay vấp. Thư viện ảnh dùng chung giữa các site rất tiện, nhưng nếu thư viện không hiện phạm vi giấy phép của từng ảnh, người đăng ở site B không có cách nào biết ảnh đó chỉ được phép dùng ở site A.

Khi sổ ra đời muộn: rà kho ảnh cũ

Phần lớn nhà xuất bản bắt đầu sổ ghi nguồn ảnh khi kho đã có hàng nghìn ảnh. Rà lại toàn bộ trong một lần là không khả thi; làm theo ưu tiên thì được.

  1. Xuất danh sách ảnh đang được dùng trong bài đã đăng, kèm số lượt xem của bài, bỏ qua ảnh nằm trong thư mục mà không bài nào dùng.
  2. Ưu tiên ảnh đại diện của bài được đọc nhiều và ảnh có người rõ mặt, vì đây là chỗ khiếu nại hay đến nhất.
  3. Với từng ảnh, tìm nguồn bằng tìm kiếm hình ảnh ngược và hỏi người đã đăng nếu còn liên lạc được.
  4. Ảnh tìm ra nguồn hợp lệ: điền sổ, lưu bằng chứng. Ảnh không rõ nguồn: thay bằng ảnh có nguồn hoặc bỏ ảnh.
  5. Ghi tiến độ theo đợt, mỗi đợt một nhóm bài, để việc rà không bị bỏ dở giữa chừng.
  6. Từ ngày bắt đầu sổ, không ảnh mới nào được đăng nếu thiếu dòng sổ.

Bước một thường làm số ảnh cần rà giảm đáng kể, vì thư mục tải lên của site lâu năm chứa rất nhiều ảnh không còn bài nào dùng. Những ảnh đó không phải ưu tiên rà, nhưng cũng không nên đem ra dùng lại khi chưa rõ nguồn.

Sai lầm hay gặp

Ghi công thay cho xin phép. "Ảnh: nguồn Internet" hay ghi tên tác giả dưới ảnh không biến ảnh thành ảnh được phép dùng. Ghi công là điều kiện của một số giấy phép, không phải giấy phép.

Tin điều khoản hiện tại của kho ảnh miễn phí. Điều khoản có thể đổi, và ảnh có thể bị người không có quyền tải lên kho. Bản chụp điều khoản lúc tải là bằng chứng bạn đã làm đúng theo những gì thấy được lúc đó.

Dùng ảnh của bài báo, của site khác vì cùng chủ đề. Ảnh trên bài báo thường thuộc quyền của toà soạn hoặc hãng ảnh. Trích dẫn ảnh để bình luận chính bức ảnh là trường hợp khác hẳn dùng làm ảnh minh hoạ.

Không gỡ khi giấy phép hết hạn. Giấy phép có thời hạn cần cột ngày hết hạn trong sổ và một nhắc việc trước hạn. Không có nhắc việc, ảnh hết hạn sẽ nằm trên site nhiều năm mà không ai biết.

Sửa ảnh rồi coi như ảnh mới. Cắt khung, đổi màu, chèn chữ lên ảnh của người khác không biến nó thành ảnh của bạn. Một số giấy phép còn cấm tạo bản phái sinh, nên chính việc sửa đã vượt phạm vi.

Để người viết tự lo ảnh mà không hỏi nguồn. Cộng tác viên gửi bài kèm ảnh, nhà xuất bản đăng nguyên. Khi có khiếu nại, người chịu trách nhiệm trước người đọc và chủ ảnh là site. Thoả thuận cộng tác nên ghi rõ ai chịu trách nhiệm nguồn ảnh, và quy trình vẫn phải điền sổ.

Hỏi đáp

Ảnh sinh bằng trí tuệ nhân tạo có an toàn hơn ảnh kho không?

An toàn hơn ở chỗ không có người chụp đòi quyền, nhưng có rủi ro riêng: điều khoản của công cụ về quyền với đầu ra, khả năng ảnh giống tác phẩm có sẵn, và việc vẽ người thật hay nhãn hiệu thật. Ghi tên công cụ, gói dịch vụ và câu lệnh vào sổ, và tránh câu lệnh nhắc tên nghệ sĩ hay thương hiệu.

Có cần ghi nguồn cho ảnh tự chụp không?

Không bắt buộc ghi trên trang, nhưng vẫn nên có dòng trong sổ: ai chụp, ngày nào, ai giữ quyền theo thoả thuận cộng tác. Khi có người khiếu nại ảnh, dòng sổ đó cùng tệp gốc là bằng chứng nhanh nhất.

Dùng lại ảnh cũ cho site mới cùng hệ được không?

Được nếu giấy phép của ảnh cho phép dùng ở site đó. Ảnh tự chụp hay ảnh có thoả thuận chuyển quyền cho nhà xuất bản thường không có vấn đề. Ảnh kho trả phí cần kiểm giấy phép tính theo dự án, theo tên miền hay theo tổ chức.

Nhận thư khiếu nại về một ảnh thì làm gì trước?

Mở dòng sổ của ảnh đó. Nếu có bằng chứng giấy phép, trả lời kèm bằng chứng. Nếu không có hoặc không chắc, gỡ ảnh khỏi mọi bài và mọi site đang dùng, rồi xem xét tiếp. Gỡ nhanh thường giúp việc trao đổi sau đó nhẹ nhàng hơn.

Ảnh chụp màn hình phần mềm, trang web có dùng được không?

Ảnh chụp màn hình để minh hoạ cách dùng, để bình luận hay phân tích thường được dùng rộng rãi trong bài kiến thức, nhưng nên giới hạn ở phần cần thiết, che thông tin cá nhân hiện trên màn hình, và không dùng làm ảnh đại diện mang tính trang trí. Với trường hợp lớn, hỏi luật sư.

  • ảnh dùng trong bài viết
  • nguồn ảnh được phép
  • sổ ghi nguồn ảnh
  • giấy phép ảnh
  • ảnh creative commons
  • ghi nguồn ảnh
  • ảnh minh hoạ bài viết
  • quyền hình ảnh
  • pháp lý nội dung số