Quyền với bài của cộng tác viên: thoả thuận để kho bài thuộc về site
Thoả thuận với cộng tác viên viết bài cần gì để nhà xuất bản dùng lâu dài: chuyển quyền hay cấp phép, phạm vi nhiều site, quyền đứng tên, khi người viết nghỉ.
Muốn kho bài thuộc về site lâu dài, thoả thuận với cộng tác viên phải nói rõ quyền tài sản với bài viết được chuyển cho nhà xuất bản hay chỉ được cấp phép sử dụng, phạm vi sử dụng (những site nào, có được dịch, cắt, chuyển thể không), thời hạn, và cách tôn trọng các quyền nhân thân vẫn thuộc về người viết như quyền đứng tên. Thiếu những điều này, bài đã trả tiền vẫn có thể vướng khi muốn dời sang site khác, dịch sang tiếng Anh hay khi người viết nghỉ và đòi gỡ.
Luật Sở hữu trí tuệ (bản sửa đổi năm 2022) phân biệt quyền nhân thân và quyền tài sản của tác giả, và cho phép chuyển nhượng hoặc chuyển quyền sử dụng phần quyền tài sản bằng hợp đồng. Bài này không giải thích lại các quyền đó mà đi vào việc của người vận hành site: thoả thuận cần những điều khoản nào và vì sao, theo đúng các tình huống hay xảy ra với hệ nhiều site.
Vì sao chuyện này hay vỡ ở hệ nhiều site
Thoả thuận cộng tác của nhiều nhà xuất bản nhỏ chỉ có vài dòng: đề tài, số chữ, nhuận bút, hạn nộp. Với một site, thiếu sót đó ít khi lộ ra. Với hệ nhiều site, kho bài được dùng theo nhiều cách mà lúc đặt bài không ai nghĩ tới: dời một bài sang site anh em khi chia lại chuyên đề, gộp hai site làm một, dịch sang tiếng Anh, cắt thành loạt bài ngắn, đưa vào sách điện tử, hay chuyển cả site cho một bên khác.
Mỗi cách dùng đó là một hình thức khai thác bài viết. Nếu thoả thuận ban đầu chỉ ngầm hiểu "bài cho site A", thì mọi cách dùng còn lại đều nằm ở vùng xám. Vùng xám không gây chuyện khi quan hệ còn tốt. Nó gây chuyện khi người viết nghỉ không vui, khi có tranh chấp nhuận bút, hay khi bên nhận chuyển nhượng site yêu cầu chứng minh quyền với kho bài.
Câu cuối đáng nhấn: khi một site đổi chủ, bên nhận thường hỏi chính câu này. Kho bài có giấy tờ chứng minh quyền rõ ràng là một phần giá trị của site; kho bài mà mỗi bài một kiểu thoả thuận miệng là một rủi ro bên nhận sẽ trừ vào giá.
Chuyển nhượng hay cấp phép: chọn theo cách bạn định dùng
Hai hướng chính cho phần quyền tài sản. Bảng dưới so theo những câu hỏi người vận hành hay gặp; chi tiết điều khoản cần luật sư soạn theo quy định hiện hành.
| Câu hỏi | Chuyển nhượng quyền tài sản | Cấp phép sử dụng (độc quyền hoặc không) |
|---|---|---|
| Ai giữ quyền tài sản sau khi ký? | Nhà xuất bản, trong phạm vi đã chuyển | Người viết vẫn giữ, nhà xuất bản được dùng theo phạm vi |
| Dời bài sang site khác cùng chủ? | Được nếu phạm vi không giới hạn theo site | Chỉ khi phạm vi cấp phép bao gồm |
| Người viết đăng lại ở nơi khác? | Không, trừ khi thoả thuận cho phép | Được nếu cấp phép không độc quyền |
| Chuyển site cho bên khác? | Quyền đi theo nếu thoả thuận cho chuyển tiếp | Phải xem cấp phép có cho chuyển giao không |
| Hợp với | Bài đặt hàng theo đề của site, dùng lâu dài | Bài của chuyên gia có tên tuổi, muốn giữ quyền đăng lại |
Với bài kiến thức đặt hàng theo kế hoạch chuyên đề của site, chuyển nhượng quyền tài sản với phạm vi rộng thường hợp lý hơn, vì nhà xuất bản cần tự do sắp xếp lại kho bài. Với bài của chuyên gia muốn giữ quyền, cấp phép độc quyền trong một thời hạn rồi không độc quyền sau đó là một cách dung hoà phổ biến.
Các điều khoản nên có trong thoả thuận cộng tác
Danh sách dưới đây là những điều khoản người vận hành nên kiểm có mặt, kèm lý do. Câu chữ cụ thể cần luật sư soạn.
- Phạm vi quyền: chuyển nhượng hay cấp phép, các hình thức khai thác (đăng trực tuyến, dịch, cắt ghép, chuyển thể, in), áp dụng cho mọi site và kênh của nhà xuất bản hay chỉ một site.
- Quyền chuyển tiếp: nhà xuất bản có được chuyển quyền cho bên khác khi chuyển giao site không.
- Quyền đứng tên: bài ghi tên thật, bút danh, hay ghi chung tên ban biên tập; người viết có đồng ý không.
- Quyền sửa bài: nhà xuất bản được biên tập, cập nhật bài theo thời gian. Quyền nhân thân bảo vệ tác phẩm khỏi bị sửa xuyên tạc, nên thoả thuận nên ghi rõ phạm vi biên tập được chấp nhận, và nếu sửa lớn thì có ghi tên người sửa.
- Cam kết nguyên gốc: bài do người viết tự viết, không sao chép, không vi phạm quyền của người khác; nếu dùng công cụ trí tuệ nhân tạo thì khai báo theo quy định của nhà xuất bản.
- Ảnh và tài liệu kèm bài: ai cung cấp, nguồn gì, ai chịu trách nhiệm về quyền.
- Thù lao và thời điểm chuyển quyền: quyền chuyển khi nghiệm thu hay khi thanh toán.
- Khi chấm dứt cộng tác: bài đã nghiệm thu vẫn thuộc nhà xuất bản theo phạm vi đã thoả thuận, không gỡ theo yêu cầu đơn phương.
Điều khoản cuối giải quyết tình huống hay gặp nhất: người viết nghỉ và yêu cầu gỡ toàn bộ bài. Có điều khoản rõ, nhà xuất bản có căn cứ để giữ bài; vẫn nên cân nhắc thiện chí với những yêu cầu chính đáng, ví dụ bỏ tên thật khỏi bài theo mong muốn của người viết.
Đứng tên, bút danh và quyền nhân thân
Quyền tài sản chuyển được, nhưng quyền nhân thân như quyền đứng tên và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm thì gắn với tác giả. Trong thực tế site kiến thức, điều này chạm tới hai việc hằng ngày: ghi tên ai ở đầu bài, và sửa bài tới mức nào.
Về đứng tên: nhiều site chọn ghi tên tác giả để tăng độ tin cậy, nhiều site khác ghi chung "ban biên tập". Cả hai đều được, miễn là có thoả thuận với người viết. Điều nên tránh là ghi tên một người không viết bài đó, hay ghi tên tác giả cho bài đã được sửa tới mức gần như viết lại mà người đó không biết. Khi bài được cập nhật lớn sau nhiều năm, ghi thêm người cập nhật là cách minh bạch.
Về sửa bài: biên tập là việc bình thường và người viết cộng tác hiểu điều đó. Rủi ro nằm ở những thay đổi làm đổi ý của tác giả, ví dụ thêm khẳng định mà tác giả không đưa ra, nhất là trong lĩnh vực chuyên môn như y tế, pháp lý. Với bài của chuyên gia, thay đổi nội dung chuyên môn nên được họ duyệt lại trước khi đăng dưới tên họ.
Kho bài kiến thức còn một đặc thù: bài được cập nhật nhiều lần trong nhiều năm, có khi bởi người khác người viết đầu. Sau vài lần cập nhật, phần của tác giả gốc có thể chỉ còn khung. Thoả thuận nên dự liệu tình huống này: khi phần sửa đã lớn, nhà xuất bản được ghi thêm người cập nhật, hoặc chuyển bài sang đứng tên ban biên tập, kèm ghi chú bài gốc của ai.
Những câu trong thoả thuận hay gây tranh chấp
Phần lớn tranh chấp về bài viết không đến từ việc thiếu thoả thuận mà từ câu chữ mơ hồ. Bảng dưới nêu những cách viết hay gặp và câu hỏi nên đặt ra với luật sư khi soạn lại.
| Cách viết mơ hồ | Vì sao dễ vỡ | Câu hỏi cần làm rõ |
|---|---|---|
| "Bài thuộc về site" | Không nói rõ quyền nào, site nào, khi site đổi chủ thì sao | Chuyển nhượng hay cấp phép, phạm vi những kênh nào, có chuyển tiếp không |
| "Được đăng bài" | Chỉ nói tới đăng, không nói tới dịch, cắt, chuyển thể, dời site | Những hình thức khai thác nào được phép |
| "Ban biên tập được chỉnh sửa" | Không có giới hạn, dễ va với quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm | Chỉnh sửa tới mức nào thì cần người viết duyệt |
| "Người viết cam kết không vi phạm" | Không nói ai chịu trách nhiệm khi có khiếu nại | Trách nhiệm và cách xử lý khi bài hoặc ảnh bị khiếu nại |
| Không nói gì về thời hạn | Mỗi bên hiểu một kiểu: mãi mãi hay vài năm | Thời hạn của quyền, điều gì xảy ra khi hết hạn |
Một mẫu thoả thuận chuẩn cho cả hệ, được luật sư soạn một lần và dùng cho mọi cộng tác viên, rẻ hơn nhiều so với mỗi biên tập viên tự viết thoả thuận theo kiểu của mình. Phần riêng của từng người viết (đề tài, thù lao, đứng tên) để ở phụ lục.
Dọn lại kho bài cũ khi thoả thuận không rõ
Nhiều nhà xuất bản chỉ nhận ra vấn đề sau vài năm, khi kho đã có hàng trăm bài với thoả thuận mỗi đợt một kiểu. Dọn lại theo thứ tự này:
- Lập danh sách bài theo người viết, kèm loại thoả thuận đang có: văn bản đầy đủ, tin nhắn, thư, hay không có gì.
- Xếp ưu tiên theo giá trị: bài được đọc nhiều, bài trụ của chuyên đề, bài có kế hoạch dời site hay dịch.
- Với người viết còn liên lạc được, gửi thoả thuận bổ sung xác nhận phạm vi quyền cho các bài đã viết.
- Với bài không xác nhận được và có giá trị cao, cân nhắc viết lại bằng người có thoả thuận rõ.
- Ghi kết quả vào hồ sơ từng bài: căn cứ quyền, ngày xác nhận.
- Từ nay, không nhận bài trước khi có thoả thuận theo mẫu mới.
Việc này tốn công, nhưng làm từng đợt theo ưu tiên thì khả thi. Và nó trở thành bắt buộc khi có kế hoạch gộp, chuyển hay bán site.
Bốn tình huống hay gặp và cách xử lý
Người viết nghỉ và yêu cầu gỡ hết bài. Mở thoả thuận. Nếu quyền đã chuyển cho nhà xuất bản theo phạm vi rõ ràng, nhà xuất bản có căn cứ giữ bài. Vẫn nên hỏi lý do: nếu người viết lo ngại tên mình gắn với bài, có thể chuyển sang ghi "ban biên tập" hoặc bút danh. Nếu thoả thuận mơ hồ, nên hỏi luật sư trước khi trả lời.
Muốn dời bài sang site anh em khi chia lại chuyên đề. Kiểm phạm vi trong thoả thuận có bao gồm các site khác của nhà xuất bản không. Nếu có, dời và đặt chuyển hướng từ địa chỉ cũ. Nếu không, gửi người viết thoả thuận bổ sung; phần lớn người viết đồng ý khi được báo trước.
Muốn làm bản tiếng Anh của kho bài. Dịch là một hình thức khai thác riêng, tạo ra tác phẩm phái sinh. Nếu thoả thuận không nói tới dịch, cần xin thêm quyền. Bản dịch cũng nên ghi rõ tác giả bản gốc và người dịch.
Phát hiện bài cộng tác chép từ nguồn khác. Gỡ bài hoặc gỡ phần chép ngay, ghi nhận vào hồ sơ người viết, và xem lại các bài khác của cùng người viết. Thoả thuận có điều khoản cam kết nguyên gốc giúp xử lý quan hệ với người viết, nhưng không thay được việc nhà xuất bản phải gỡ nhanh.
Hỏi đáp
Thoả thuận qua tin nhắn có giá trị không?
Tin nhắn có thể là chứng cứ về những gì hai bên đã đồng ý, nhưng với chuyển nhượng hay chuyển quyền sử dụng quyền tác giả, pháp luật thường đòi hỏi hợp đồng bằng văn bản. Với kho bài có giá trị lâu dài, nên có văn bản ký rõ ràng. Hỏi luật sư về hình thức hợp lệ theo quy định hiện hành.
Nhân viên viết bài trong giờ làm thì quyền thuộc ai?
Bài viết do nhân viên làm theo nhiệm vụ được giao thường có cơ chế riêng về chủ sở hữu quyền tài sản, nhưng chi tiết phụ thuộc hợp đồng lao động và quy định hiện hành. Nên ghi rõ trong hợp đồng hoặc quy chế nội bộ thay vì dựa vào cách hiểu chung.
Người viết muốn đăng bài trên trang cá nhân của họ có được không?
Tuỳ thoả thuận. Nhiều nhà xuất bản cho phép người viết đăng một đoạn trích kèm dẫn về bài gốc, hoặc đăng lại toàn bài sau một khoảng thời gian. Ghi rõ trong thoả thuận để tránh hiểu nhầm, và để tránh hai bản trùng nhau trên mạng làm khó cả hai bên.
Có nên trả thêm khi dùng bài cho site khác hay bản dịch?
Nếu thoả thuận ban đầu đã bao gồm phạm vi đó và thù lao đã tính, không bắt buộc. Nếu không bao gồm, cần thoả thuận bổ sung, và thù lao là một phần của thoả thuận đó. Ghi rõ từ đầu giúp người viết biết giá trị bài của họ được tính thế nào.
Bài viết có dùng trí tuệ nhân tạo thì quyền tác giả thế nào?
Vấn đề quyền tác giả với nội dung có sự tham gia của trí tuệ nhân tạo còn đang được bàn nhiều. Với nhà xuất bản, cách thực tế là yêu cầu người viết khai báo cách dùng, giữ phần sáng tạo của con người là chính, và cam kết bài không sao chép. Hỏi luật sư khi phần do công cụ tạo ra chiếm tỷ lệ lớn.
- quyền tác giả bài cộng tác viên
- hợp đồng cộng tác viên viết bài
- chuyển nhượng quyền tác giả
- quyền tài sản bài viết
- quyền nhân thân tác giả
- thoả thuận viết bài
- kho bài viết
- luật sở hữu trí tuệ
- pháp lý nội dung số