Zero and Seven · Hệ thương hiệu nội dung số

Trích dẫn trong bài kiến thức: trích bao nhiêu, ghi nguồn thế nào cho đúng mực

Nguyên lý trích dẫn hợp lý cho bài kiến thức: khi nào trích nguyên văn, khi nào diễn giải, cách ghi nguồn số liệu và văn bản pháp luật, bẫy của hệ nhiều site.

Pháp lý nội dung sốĐăng 8 phút đọcNhóm biên tập 0n7

Trích dẫn trong bài kiến thức đúng mực khi đáp ứng ba điều: trích để phục vụ mục đích của bài (giải thích, bình luận, minh hoạ), trích phần vừa đủ cho mục đích đó chứ không thay thế được tác phẩm gốc, và ghi rõ nguồn, tác giả, không làm sai ý gốc. Luật Sở hữu trí tuệ có quy định về những trường hợp sử dụng tác phẩm không phải xin phép, trong đó có trích dẫn hợp lý; ranh giới cụ thể cần đọc văn bản và hỏi luật sư khi trường hợp lớn.

Không có con số "trích tối đa bao nhiêu chữ" an toàn cho mọi trường hợp. Thay vào đó, người viết và biên tập viên cần một bộ câu hỏi dùng hằng ngày. Bài này đưa bộ câu hỏi đó, cách ghi nguồn cho từng loại tài liệu, và những bẫy riêng của nhà xuất bản giữ nhiều site.

Bốn câu hỏi trước mỗi đoạn trích

Đoạn trích phục vụ việc gì trong bài? Trích một định nghĩa để phân tích, trích một câu của nhà nghiên cứu để bình luận, trích một đoạn văn bản pháp luật để giải thích: có mục đích rõ. Trích một đoạn dài chỉ để bài đủ chữ thì không. Nếu bỏ đoạn trích mà bài vẫn nói được điều cần nói bằng lời của mình, cân nhắc diễn giải.

Phần trích có vừa đủ không? Trích một câu khi một câu là đủ. Trích cả bảng số liệu của một báo cáo khi bài chỉ dùng hai con số thì dư. Cách tự kiểm: người đọc bài của bạn có còn lý do đọc tài liệu gốc không. Nếu bài đã thay thế được tài liệu gốc, phần trích đã quá.

Có giữ đúng ý gốc không? Cắt một câu khỏi ngữ cảnh có thể làm nó nói điều tác giả không nói. Khi lược bớt giữa câu, đánh dấu lược bớt. Khi tác giả nói có điều kiện, giữ điều kiện.

Đã ghi nguồn đủ để người đọc tìm lại chưa? Tên tác giả hoặc tổ chức, tên tài liệu, năm. Với tài liệu trực tuyến, tên trang và tên bài đủ để tìm lại. Ghi nguồn chung chung kiểu "theo các chuyên gia" không phải ghi nguồn.

Trích nguyên văn hay diễn giải: chọn theo loại tài liệu

Không phải mọi thứ đều nên trích nguyên văn. Bảng dưới gợi cách xử lý theo loại tài liệu thường gặp trong bài kiến thức.

Loại tài liệuNên làmGhi nguồn thế nào
Định nghĩa trong văn bản pháp luậtTrích nguyên văn, vì từng chữ có ý nghĩaTên văn bản, số hiệu, năm ban hành
Câu nói của chuyên gia, nhà nghiên cứuTrích nguyên văn ngắn khi cách nói là điều đáng trích; diễn giải khi chỉ cần ýTên người, chức danh, nơi phát biểu hoặc tài liệu
Kết quả nghiên cứuDiễn giải bằng lời của mình, giữ đúng phạm vi và điều kiện của kết quảTác giả, tên công trình, năm
Số liệu thống kêNêu con số và đơn vị, không chép cả bảngTổ chức công bố, tên báo cáo, kỳ số liệu
Đoạn văn trong sách, bài báoDiễn giải là chính; trích nguyên văn khi phân tích chính câu chữ đóTác giả, tên sách hoặc bài, năm
Hướng dẫn chính thức của một nền tảngDiễn giải và dặn đọc bản gốc vì có thể đổiTên tài liệu, tổ chức, thời điểm xem

Lưu ý về văn bản pháp luật: văn bản quy phạm pháp luật thuộc nhóm không được bảo hộ quyền tác giả theo Luật Sở hữu trí tuệ, nên trích nguyên văn không phải câu hỏi về quyền mà là câu hỏi về độ chính xác. Trích đúng phiên bản đang có hiệu lực, ghi rõ năm, và kiểm xem văn bản đã được sửa đổi hay thay thế chưa.

Diễn giải cũng phải ghi nguồn

Một hiểu lầm phổ biến là chỉ trích nguyên văn mới cần ghi nguồn, còn viết lại bằng lời của mình thì không. Về mặt đạo đức nghề và độ tin cậy, ý tưởng, kết quả nghiên cứu, cách phân loại do người khác đưa ra vẫn cần được ghi nguồn dù câu chữ đã là của bạn. Người đọc bài kiến thức cần biết một khẳng định đến từ đâu để tự đánh giá.

Ngược lại, diễn giải không phải là đổi từ đồng nghĩa trong từng câu của bài gốc. Viết lại một bài theo đúng cấu trúc, đúng thứ tự ý, chỉ thay chữ, vẫn là dựa quá sát vào cách thể hiện của người khác, và là kiểu nội dung mà người đọc lẫn máy tìm kiếm đều thấy không có giá trị riêng. Diễn giải đúng là hiểu ý, rồi trình bày theo cách bài của bạn cần: chọn phần liên quan, đặt vào ngữ cảnh người đọc của bạn, kết hợp với nguồn khác.

Thực hành tốt cho bài kiến thức: mỗi khẳng định không phải hiểu biết chung của nghề thì có nguồn. Biên tập viên khi đọc bài có thể hỏi ở mỗi khẳng định: điều này ai nói, ở đâu. Câu nào người viết không trả lời được thì hoặc tìm nguồn, hoặc viết rào lại, hoặc bỏ.

Trích ảnh, bảng và biểu đồ

Trích dẫn không chỉ là chữ. Bài kiến thức hay muốn dùng lại một biểu đồ trong báo cáo, một bảng trong sách, một hình minh hoạ trong tài liệu hướng dẫn. Với chữ, trích một câu là phần nhỏ của tác phẩm; với hình, dùng lại một biểu đồ thường là dùng trọn vẹn tác phẩm đó. Vì vậy ranh giới với hình chặt hơn với chữ.

Cách an toàn hơn cho bài kiến thức là lấy số liệu và tự vẽ lại biểu đồ theo cách trình bày của mình, ghi rõ nguồn số liệu. Số liệu thường là dữ kiện; cách trình bày, màu sắc, chú giải, bố cục của biểu đồ gốc là phần thể hiện. Tự vẽ lại vừa tránh dùng phần thể hiện của người khác vừa cho phép trình bày đúng phần bài cần, thay vì cả biểu đồ.

Khi bài phân tích chính bức hình, ví dụ bình luận cách một báo cáo trình bày số liệu gây hiểu nhầm, dùng hình gốc có thể cần thiết. Lúc đó dùng ở kích thước vừa đủ để thấy điều đang phân tích, ghi nguồn ngay dưới hình, và không dùng làm ảnh đại diện hay hình trang trí.

Hiểu lầm và thực tế

Những câu dưới đây được truyền tai nhiều trong giới làm nội dung. Phần lớn có một phần đúng, nhưng dùng như quy tắc thì sai.

Hiểu lầmThực tế
Ghi nguồn rồi thì trích bao nhiêu cũng đượcGhi nguồn là một điều kiện, không phải giấy phép. Phần trích vẫn phải hợp lý với mục đích
Có quy định trích tối đa một tỷ lệ phần trămKhông có con số an toàn cho mọi trường hợp; đánh giá theo mục đích, tính chất và ảnh hưởng tới tác phẩm gốc
Thông tin đã đăng công khai trên mạng thì dùng tự doCông khai không có nghĩa là hết quyền tác giả
Viết lại bằng từ khác thì không cần ghi nguồnÝ tưởng và kết quả của người khác vẫn nên được ghi nguồn; viết lại sát cấu trúc vẫn là dựa vào cách thể hiện của họ
Văn bản pháp luật cũng phải xin phép khi tríchVăn bản quy phạm pháp luật thuộc nhóm không được bảo hộ quyền tác giả; vấn đề là trích đúng bản có hiệu lực
Trích từ site của chính mình thì không saoVề quyền thì không vấn đề, nhưng chép đoạn dài giữa các site anh em tạo nội dung trùng và làm các bài tranh nhau

Dòng cuối là chỗ quyền tác giả gặp chất lượng nội dung. Trong hệ nhiều site, câu hỏi "có được chép không" ít khi là vấn đề; câu hỏi "có nên chép không" mới quan trọng, và câu trả lời thường là viết góc riêng rồi dẫn sang bài kia.

Bẫy riêng của nhà xuất bản nhiều site

Trích dẫn trong một bài thường ổn. Vấn đề của hệ nhiều site nằm ở chỗ cộng dồn và lặp lại.

  • Cộng dồn từ cùng một nguồn. Mỗi bài trích một đoạn vừa phải từ cùng một cuốn sách hay cùng một báo cáo, nhưng hai mươi bài trên năm site cộng lại đã chép gần hết phần quan trọng. Biên tập viên chuyên đề nên biết nguồn nào đang được dùng nhiều trong kho.
  • Cùng đoạn trích trên nhiều site. Hai site anh em cùng viết về một chủ đề, cùng trích một đoạn dài giống nhau. Ngoài chuyện quyền, đó còn là dấu hiệu hai bài đang tranh nhau một ý định tìm kiếm.
  • Khuôn chung chứa trích dẫn. Một khối "câu nói hay" hiện ở chân mọi bài trên mọi site lấy từ một tuyển tập. Mỗi lần hiện là một lần dùng; hàng nghìn trang dùng một tuyển tập không còn là trích dẫn để bình luận.
  • Ghi nguồn khác nhau cho cùng một tài liệu. Site này ghi tên đầy đủ, site kia ghi tắt, site khác ghi sai năm. Sổ tay văn phong chung nên có cách ghi nguồn thống nhất.
  • Nguồn đã đổi mà bài không đổi. Báo cáo có phiên bản mới, văn bản pháp luật được thay. Kho bài lớn cần danh sách tài liệu nguồn hay dùng để biết bài nào phải rà khi nguồn đổi.

Quy trình kiểm trích dẫn khi biên tập

Biên tập viên có thể kiểm trích dẫn của một bài dài trong mười lăm tới hai mươi phút theo thứ tự sau.

  1. Đánh dấu mọi đoạn trích nguyên văn và mọi khẳng định có nguồn.
  2. Với mỗi đoạn trích nguyên văn, hỏi bốn câu: mục đích, độ dài, đúng ý, đủ nguồn.
  3. Mở tài liệu gốc của ít nhất hai đoạn trích quan trọng nhất, đối chiếu từng chữ và ngữ cảnh.
  4. Với số liệu, kiểm kỳ số liệu và đơn vị. Số liệu cũ phải ghi rõ năm.
  5. Với văn bản pháp luật, kiểm hiệu lực hiện tại.
  6. Tìm trong kho của hệ xem đoạn trích dài nhất đã xuất hiện ở bài nào khác chưa.
  7. Ghi danh sách nguồn của bài vào hồ sơ bài để rà về sau.

Bước sáu thường bị bỏ vì không ai nghĩ hai site khác nhau lại trích cùng một đoạn. Một công cụ tìm kiếm toàn văn trên kho bài của cả hệ làm việc này trong vài giây.

Cách ghi nguồn thống nhất cho cả hệ

Sổ tay văn phong chung nên có một mục ghi nguồn ngắn, để mọi site ghi giống nhau. Một khuôn tối thiểu:

  • Sách: tên tác giả, tên sách, năm xuất bản; nếu trích nguyên văn thì thêm chương hoặc trang.
  • Bài nghiên cứu: tên tác giả hoặc nhóm tác giả, tên công trình, nơi công bố, năm.
  • Báo cáo của tổ chức: tên tổ chức, tên báo cáo, kỳ số liệu hoặc năm công bố.
  • Văn bản pháp luật: loại văn bản, số hiệu, năm ban hành, và ghi chú nếu đã được sửa đổi.
  • Hướng dẫn của nền tảng: tên tài liệu, tổ chức, thời điểm xem, kèm lời dặn đọc bản mới nhất.
  • Phát biểu: tên người, chức danh lúc phát biểu, nơi hoặc dịp phát biểu.

Đặt nguồn ở đâu cũng nên thống nhất: ngay trong câu khi nguồn là một phần của lập luận, hoặc ở cuối đoạn khi chỉ để tra cứu. Với bài dài nhiều nguồn, một mục nguồn tham khảo ở cuối bài giúp người đọc và biên tập viên kiểm nhanh.

Hỏi đáp

Trích một đoạn trong bài báo để làm mở bài có được không?

Mở bài bằng một câu trích ngắn có ghi nguồn, rồi phân tích hoặc dẫn sang vấn đề của bài, thường nằm trong cách dùng phổ biến của trích dẫn. Dùng cả đoạn dài của bài báo làm phần chính của mở bài thì không phục vụ mục đích bình luận, và nên viết lại bằng lời của mình.

Có cần xin phép khi trích dẫn số liệu từ báo cáo của doanh nghiệp không?

Số liệu đơn lẻ được nêu kèm nguồn thường là cách dùng phổ biến. Chép lại cả bộ số liệu, biểu đồ hay bảng phân tích của báo cáo thì có thể vượt quá trích dẫn. Kiểm điều khoản sử dụng của báo cáo, nhiều báo cáo ghi rõ cách được phép trích.

Ghi nguồn bằng liên kết có đủ không?

Liên kết giúp người đọc tìm tới, nhưng liên kết có thể gãy theo thời gian. Ghi tên tác giả hoặc tổ chức, tên tài liệu và năm trong chữ, liên kết nếu site cho phép là phần bổ sung. Như vậy nguồn vẫn tìm lại được khi liên kết không còn.

Trích dẫn từ tài liệu tiếng Anh rồi tự dịch có cần ghi gì thêm?

Ghi nguồn gốc như bình thường và nói rõ đây là bản dịch của người viết, nhất là khi trích nguyên văn. Bản dịch có thể làm lệch sắc thái; với câu quan trọng có thể kèm nguyên văn tiếng Anh ngắn để người đọc đối chiếu.

Trích bao nhiêu phần trăm bài gốc là an toàn?

Không có tỷ lệ an toàn cho mọi trường hợp. Đánh giá phụ thuộc vào mục đích, tính chất tác phẩm gốc, phần trích quan trọng tới đâu với tác phẩm gốc và ảnh hưởng tới việc khai thác tác phẩm gốc. Con số phổ biến trên mạng không phải quy định. Trường hợp lớn nên hỏi luật sư.

  • trích dẫn trong bài viết
  • trích dẫn hợp lý
  • cách ghi nguồn
  • trích dẫn nguyên văn
  • diễn giải và ghi nguồn
  • trích dẫn số liệu
  • trích văn bản pháp luật
  • quyền tác giả bài viết
  • pháp lý nội dung số