Làm việc với chuyên gia trong ngành: phỏng vấn, duyệt nội dung và ghi công
Cách làm việc với chuyên gia khi viết bài kiến thức: mời ai, chuẩn bị phỏng vấn, phân vai duyệt nội dung, ghi công trung thực và xử lý xung đột lợi ích.
Làm việc với chuyên gia trong ngành khi viết bài kiến thức gồm ba việc tách bạch: phỏng vấn để lấy hiểu biết và kinh nghiệm mà tài liệu không có, mời duyệt phần chuyên môn của bài trước khi đăng, và ghi công trung thực đúng với phần chuyên gia đã làm. Mỗi việc có quy tắc riêng. Lẫn lộn chúng, ví dụ ghi tên chuyên gia như người duyệt trong khi họ chỉ trả lời hai câu hỏi, là cách nhanh nhất làm mất lòng tin của cả người đọc lẫn chuyên gia.
Với nhà xuất bản giữ nhiều site, chuyên gia còn là một nguồn lực dùng chung: một bác sĩ, một luật sư, một kỹ sư có thể làm việc với vài site cùng ngành. Điều đó tiết kiệm công tìm người nhưng cần quy tắc rõ về phạm vi, về cách ghi công trên từng site, và về xung đột lợi ích. Phần dưới đi qua từng việc theo thứ tự thường gặp.
Mời ai và mời thế nào
Chọn theo câu hỏi, không theo danh tiếng. Chuyên gia phù hợp là người đang làm đúng việc mà bài nói tới, có kinh nghiệm thực tế với tình huống của người đọc. Một người nổi tiếng trong ngành nhưng không làm mảng đó có thể trả lời kém hơn một người ít tên tuổi mà làm hằng ngày.
Nói rõ ngay từ đầu. Lời mời nói rõ site là gì, người đọc là ai, bài về câu hỏi nào, cần chuyên gia làm gì (phỏng vấn, duyệt, hay cả hai), mất khoảng bao lâu, sẽ được ghi công thế nào, và có thù lao hay không.
Kiểm xung đột lợi ích trước. Hỏi thẳng chuyên gia có liên quan gì tới sản phẩm, dịch vụ hay tổ chức sẽ được nhắc trong bài không. Liên quan không có nghĩa là không mời được, nhưng phải biết để quyết định và để công khai nếu cần.
Tôn trọng thời gian. Chuyên gia thường bận. Một cuộc phỏng vấn ngắn, chuẩn bị kỹ, đáng giá hơn một cuộc dài lan man. Duyệt bài thì gửi đúng phần cần duyệt, không gửi cả bài rồi để họ tự tìm.
Giữ quan hệ lâu dài. Gửi bài sau khi đăng, báo khi bài được cập nhật, cảm ơn cụ thể. Chuyên gia thấy công sức của mình được dùng đúng thường sẵn lòng làm tiếp.
Chuẩn bị và thực hiện phỏng vấn
Phỏng vấn chuyên gia cho bài kiến thức khác phỏng vấn báo chí ở mục tiêu: không tìm phát ngôn đáng trích mà tìm hiểu biết và kinh nghiệm làm bài đúng và sâu hơn. Trình tự gợi ý:
- Đọc trước những gì đã có: tài liệu gốc, bài của site, bài của chính chuyên gia nếu có. Không hỏi điều đã tìm được trong tài liệu.
- Viết năm đến tám câu hỏi, ưu tiên câu về kinh nghiệm thật: tình huống hay gặp, sai lầm người ta hay mắc, điều tài liệu nói một đằng mà thực tế khác.
- Gửi trước chủ đề và vài câu chính để chuyên gia chuẩn bị, nhưng giữ quyền hỏi thêm.
- Xin phép ghi âm và nói rõ ghi âm dùng để làm gì, lưu ở đâu, giữ bao lâu.
- Trong buổi phỏng vấn, hỏi tiếp khi câu trả lời chung chung: “anh chị có thể kể một trường hợp cụ thể không?”, “nếu là người mới thì nên làm gì trước?”.
- Cuối buổi, hỏi có điều gì quan trọng mà chưa được hỏi không. Câu hỏi này thường mở ra phần có giá trị nhất.
- Ghi chép lại trong ngày, đánh dấu chỗ nào sẽ trích nguyên văn, chỗ nào chỉ dùng làm hiểu biết nền.
Bước một hay bị bỏ qua nhất, và chuyên gia nhận ra ngay. Hỏi những câu có sẵn trong tài liệu làm buổi phỏng vấn mất thời gian vào phần dễ, còn phần chỉ chuyên gia biết thì không kịp hỏi.
Phân vai khi chuyên gia duyệt nội dung
Duyệt nội dung là phần dễ gây hiểu lầm nhất. Chuyên gia và biên tập viên cần cùng hiểu ai chịu trách nhiệm phần nào:
| Phần | Chuyên gia duyệt | Biên tập giữ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Độ đúng chuyên môn | Có, đây là việc chính | Kiểm lại các sửa đổi có rõ cho người đọc không | Bất đồng về chuyên môn thì theo chuyên gia, hoặc ghi rõ có nhiều quan điểm |
| Mức thận trọng, cảnh báo | Có | Bảo đảm cảnh báo không làm bài thành vô dụng | Ví dụ ghi khi nào cần gặp người làm nghề trực tiếp |
| Cấu trúc, độ dài | Góp ý nếu muốn | Có, quyết định cuối | Chuyên gia thường muốn thêm chi tiết; biên tập cân với người đọc |
| Giọng văn | Không | Có | Chuyên gia hay viết theo giọng chuyên môn; site giữ giọng của mình |
| Nhắc tên sản phẩm, tổ chức | Góp ý | Có, theo chuẩn trung tính của site | Cẩn thận xung đột lợi ích |
| Kết luận của bài | Góp ý về độ đúng | Có | Kết luận không được sai chuyên môn, nhưng cách nói do biên tập |
Bảng này nên được gửi kèm lời mời duyệt, để chuyên gia không mất công sửa giọng văn và biên tập viên không vô tình bỏ qua một sửa đổi chuyên môn. Khi chuyên gia và biên tập viên bất đồng ở cột “độ đúng chuyên môn”, đó là tín hiệu nên hỏi thêm một chuyên gia thứ hai, không phải tự quyết.
Ghi công trung thực
Ghi công nói cho người đọc biết chuyên gia đã làm gì với bài. Ba mức hay dùng: chuyên gia được phỏng vấn và trích ý kiến; chuyên gia tham vấn, tức đã đọc và góp ý cho bài; chuyên gia duyệt chuyên môn, tức đã đọc toàn bộ phần chuyên môn và xác nhận nó đúng. Mỗi mức tương ứng một mức trách nhiệm, và ghi cao hơn mức thật là đánh lừa người đọc.
Một sai lầm hay gặp là “mượn tên”: ghi một chuyên gia là người duyệt cho cả loạt bài mà họ chưa đọc, hoặc giữ tên người duyệt trên bài đã được sửa lớn sau đó mà họ không biết. Khi bài được cập nhật phần chuyên môn, hoặc mời chuyên gia duyệt lại, hoặc ghi rõ ngày duyệt và ngày cập nhật để người đọc thấy phần nào đã được duyệt.
Thông tin ghi công nên gồm tên, chuyên môn liên quan tới bài, mức tham gia, và ngày. Nếu chuyên gia có liên quan tới một tổ chức được nhắc trong bài, ghi rõ mối liên quan đó. Trước khi đăng, gửi chuyên gia đúng dòng ghi công sẽ hiển thị để họ đồng ý.
Ở hệ nhiều site, cùng một chuyên gia có thể xuất hiện ở vài site. Điều đó không sao nếu mỗi lần ghi công đều đúng với việc họ làm trên bài đó. Điều cần tránh là một chuyên gia được gắn tên khắp nơi như một con dấu chất lượng chung, trong khi họ chỉ làm việc với một vài bài.
Thù lao, quyền và xung đột lợi ích
Có trả thù lao cho chuyên gia hay không là quyết định của từng nhà xuất bản, và cả hai cách đều phổ biến. Phỏng vấn ngắn thường không trả; duyệt nội dung đều đặn thường có thù lao, vì đó là công việc tốn thời gian và chịu trách nhiệm. Dù thế nào, nói rõ từ đầu.
Quyền cần được thoả thuận rõ khi chuyên gia viết một phần bài hoặc cung cấp tài liệu, hình ảnh, số liệu của riêng họ. Site có được dùng lại, sửa, cập nhật phần đó không, và ghi nguồn thế nào. Với trích dẫn từ phỏng vấn, nên cho chuyên gia đọc lại phần trích trước khi đăng để tránh trích sai ý.
Xung đột lợi ích không chỉ là chuyện tiền. Một chuyên gia làm cho một tổ chức có thể vô tình nghiêng về cách làm của tổ chức đó; một chuyên gia bán dịch vụ có thể muốn bài dẫn người đọc tới dịch vụ của mình. Cách xử lý thực tế là hỏi trước, ghi lại, công khai khi liên quan trực tiếp tới nội dung, và với những kết luận quan trọng, đối chiếu với nguồn hoặc chuyên gia thứ hai.
Một quy tắc giản dị: chuyên gia không được yêu cầu đặt liên kết tới dịch vụ của mình như điều kiện để tham gia. Nếu site muốn giới thiệu chuyên gia, làm điều đó trong phần ghi công, theo cùng một cách cho mọi chuyên gia.
Chuyển lời chuyên gia thành bài cho người ngoài nghề
Ghi chép từ một buổi phỏng vấn tốt thường đầy thuật ngữ, câu nói tắt và những giả định mà người trong nghề coi là hiển nhiên. Việc của người viết là chuyển hiểu biết đó thành thứ người đọc của site hiểu và làm theo được, mà không làm sai ý chuyên gia.
Cách làm hiệu quả: với mỗi ý quan trọng từ chuyên gia, viết lại bằng lời thường, rồi hỏi “người đọc của site có cần biết thuật ngữ này không?”. Nếu cần, giữ thuật ngữ và giải thích một lần ở chỗ xuất hiện đầu tiên. Nếu không cần, bỏ thuật ngữ, giữ ý.
Trích nguyên văn chỉ dùng khi cách chuyên gia nói có giá trị riêng: một nhận định thẳng thắn, một cảnh báo dựa trên kinh nghiệm, một cách so sánh dễ nhớ. Phần còn lại diễn đạt lại, ghi rõ đó là ý của chuyên gia. Trích quá nhiều làm bài thành bản ghi phỏng vấn, và người đọc phải tự làm việc biên tập thay người viết.
Sau khi viết, gửi lại chuyên gia đúng những đoạn đã diễn đạt lại ý của họ, hỏi một câu đơn giản: “đoạn này có đúng ý anh chị không?”. Bước này bắt được phần lớn các chỗ đơn giản hoá quá tay, nơi lời thường làm mất một điều kiện quan trọng mà chuyên gia đã nói.
Lỗi hay gặp khi làm việc với chuyên gia
Để chuyên gia viết thay. Gửi chuyên gia đề và nhận về một bài viết theo giọng chuyên môn, dày thuật ngữ, rồi đăng gần như nguyên. Người đọc của site không theo kịp. Chuyên gia giỏi chuyên môn không nhất thiết giỏi viết cho người ngoài nghề; đó là việc của người viết và biên tập.
Chỉ hỏi để xác nhận điều đã viết. Gửi bài đã xong cho chuyên gia chỉ để “gật đầu” mà không thật sự muốn nghe góp ý. Chuyên gia nhận ra và sẽ không muốn làm tiếp.
Không ghi lại phần chuyên gia đã sửa. Sau này cập nhật bài, người sửa không biết đoạn nào chuyên gia đã điều chỉnh có lý do, và vô tình sửa lại thành sai.
Dùng một chuyên gia cho mọi thứ. Một người quen dễ mời được dùng cho mọi đề, kể cả đề ngoài chuyên môn hẹp của họ. Chuyên gia thật sự cũng có giới hạn, và họ thường nói điều đó nếu được hỏi.
Không lưu thông tin liên lạc và lịch sử làm việc chung. Ở hệ nhiều site, mỗi biên tập viên tự giữ danh sách chuyên gia của mình. Kết quả là cùng một chuyên gia bị ba site mời trong một tháng mà không ai biết, hoặc một chuyên gia từng làm việc không tốt vẫn được site khác mời lại. Một danh sách chung có ghi chú ngắn giúp tránh cả hai.
Hỏi đáp
Bài kiến thức nào cần chuyên gia duyệt?
Bài về sức khoẻ, pháp lý, tài chính, an toàn, nơi sai sót có thể gây hại cho người đọc, nên có chuyên gia duyệt phần chuyên môn. Bài kỹ năng, khái niệm nền ở mảng ít rủi ro thường chỉ cần người viết có hiểu biết và biên tập viên kiểm chứng. Quyết định nên ghi vào chính sách biên tập của site.
Chuyên gia muốn sửa giọng văn của bài thì xử lý thế nào?
Cảm ơn và giải thích site có giọng riêng cho người đọc của mình, đồng thời hỏi lại xem các sửa đổi giọng có kèm lý do chuyên môn nào không. Đôi khi một từ mà chuyên gia đổi là vì từ cũ sai nghĩa chuyên môn, và khi đó cần giữ sửa đổi.
Có cần chuyên gia ký xác nhận khi duyệt bài không?
Không nhất thiết phải ký, nhưng nên có xác nhận bằng văn bản như thư điện tử, ghi rõ bài nào, phiên bản nào, ngày nào, và phạm vi duyệt. Xác nhận này lưu vào hồ sơ nguồn gốc bài, dùng khi cần chứng minh hoặc khi bài được cập nhật về sau.
Tìm chuyên gia ở đâu khi site còn nhỏ?
Bắt đầu từ mạng lưới của chính người viết và biên tập viên, hội nghề nghiệp, giảng viên trong ngành, người từng gửi câu hỏi hay góp ý có chuyên môn cho site. Lời mời cụ thể, ngắn và tôn trọng thời gian thường được nhận lời nhiều hơn người ta nghĩ.
Chuyên gia nói một điều khác với tài liệu chính thức thì làm sao?
Hỏi lại chuyên gia lý do và nguồn cho ý kiến của họ. Nếu đó là kinh nghiệm thực tế khác với văn bản, bài có thể nêu cả hai, ghi rõ đâu là quy định, đâu là thực tế được chuyên gia chia sẻ. Không thay quy định bằng ý kiến cá nhân mà không nói rõ.
- làm việc với chuyên gia
- phỏng vấn chuyên gia
- chuyên gia duyệt nội dung
- ghi công chuyên gia
- tham vấn chuyên môn
- xung đột lợi ích
- bài kiến thức chuyên ngành
- nghề làm nội dung
- biên tập viên