Đọc nghiên cứu và tài liệu gốc: kỹ năng nền của người viết bài kiến thức
Kỹ năng đọc tài liệu gốc của người viết bài kiến thức: lần một con số về nơi công bố đầu tiên, đọc văn bản pháp luật, đọc một nghiên cứu, ghi chép nguồn.
Đọc nghiên cứu và tài liệu gốc là kỹ năng tìm tới nơi một thông tin được công bố lần đầu, đọc đúng phần cần đọc, hiểu nó nói gì và không nói gì, rồi ghi lại đủ để người khác kiểm lại được. Đó là kỹ năng nền của người viết bài kiến thức, vì phần lớn lỗi trong bài kiến thức không do viết sai mà do lấy thông tin từ bài khác đã hiểu sai nguồn.
Kỹ năng này khác với việc kiểm chứng của biên tập viên ở chỗ nó xảy ra trước, lúc người viết đang nghiên cứu. Người viết đọc nguồn gốc tốt thì bài đến tay biên tập viên đã đúng từ gốc; người viết chỉ đọc bài tổng hợp thì biên tập viên phải làm lại phần nghiên cứu. Phần dưới đi qua bốn loại tài liệu hay gặp: chuỗi trích dẫn của một con số, văn bản pháp luật, một nghiên cứu khoa học, báo cáo của tổ chức, cùng cách ghi chép nguồn và những bẫy hay gặp.
Lần một con số về nơi công bố đầu tiên
Một con số trong bài trên mạng thường đã qua nhiều lần trích lại, mỗi lần có thể mất một điều kiện, đổi một năm, làm tròn thêm một chút. Quy trình lần ngược:
- Ghi lại con số và câu chứa nó đúng như đang thấy, kèm nơi thấy.
- Tìm nguồn mà bài đó dẫn. Nếu bài không dẫn nguồn, tìm cụm từ đặc trưng đi kèm con số để xem nơi khác dẫn gì.
- Lặp lại cho tới khi gặp nơi công bố đầu tiên: cơ quan thống kê, tổ chức nghiên cứu, văn bản chính thức, bài báo khoa học.
- Đọc con số ở nguồn gốc cùng với những gì đi kèm nó: năm, phạm vi (cả nước hay một vùng, toàn bộ hay một nhóm), định nghĩa, cách đo.
- So với cách con số được trích ở bài ban đầu. Ghi lại mọi khác biệt.
- Nếu không tìm được nguồn gốc, không dùng con số, hoặc viết rõ là chưa xác minh được. Không dùng một con số chỉ vì nó xuất hiện ở nhiều nơi.
Bước năm thường đem lại bất ngờ. Một con số được trích là “tỷ lệ người dùng” hoá ra là tỷ lệ trong một khảo sát nhỏ ở một nhóm hẹp; một con số “năm nay” hoá ra từ nhiều năm trước. Đây là chỗ người viết đọc nguồn gốc đem lại giá trị khác hẳn người chỉ tổng hợp.
Bước sáu khó với người viết mới, vì con số trông đẹp và tiện. Nhưng một bài có ít con số mà con số nào cũng có gốc thì đáng tin hơn hẳn một bài nhiều con số không ai kiểm được.
Đọc văn bản pháp luật mà không lạc
Với bài về thủ tục, quyền và nghĩa vụ, văn bản pháp luật là nguồn gốc. Ba điều người viết cần kiểm trước khi trích bất cứ điều gì: văn bản còn hiệu lực không, có văn bản nào sửa đổi hay thay thế không, và mình đang đọc bản gốc hay bản đã hợp nhất các lần sửa đổi.
Thứ tự đọc hiệu quả: đọc phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng trước, để biết văn bản có nói về tình huống của người đọc không. Đọc phần giải thích từ ngữ, vì nhiều từ trong văn bản có nghĩa hẹp hơn hoặc khác nghĩa thường. Rồi mới đọc điều khoản cụ thể. Cuối cùng đọc điều khoản chuyển tiếp và hiệu lực.
Luật thường nêu nguyên tắc, còn chi tiết như hồ sơ, mức phí, thời hạn nằm ở nghị định, thông tư hướng dẫn. Trích luật mà bỏ qua văn bản hướng dẫn dễ dẫn tới bài đúng về nguyên tắc nhưng sai về thủ tục thực tế.
Một nguyên tắc cho bài kiến thức: viết đúng mức chắc chắn của mình. Khi đã đọc và chắc, trích tên văn bản và nói rõ nội dung. Khi không chắc về chi tiết hay về hiệu lực, viết ở mức nguyên lý, ghi “theo quy định hiện hành”, và khuyên người đọc kiểm văn bản gốc hoặc hỏi người làm nghề luật. Một bài nêu sai mức phí hay thời hạn có thể khiến người đọc chịu thiệt thật.
Đọc một nghiên cứu khoa học: những phần cần đọc
Người viết bài kiến thức không cần đọc mọi trang của một bài nghiên cứu, nhưng cần đọc đúng những phần quyết định nó nói được gì:
- Câu hỏi nghiên cứu: nghiên cứu thật ra hỏi gì. Thường hẹp hơn nhiều so với cách các bài báo kể lại.
- Đối tượng và cỡ mẫu: nghiên cứu trên ai, bao nhiêu người, ở đâu. Kết quả trên một nhóm nhỏ ở một nước có thể không áp được cho người đọc của site.
- Thiết kế: thử nghiệm có nhóm đối chứng, quan sát, hay khảo sát. Nghiên cứu quan sát cho thấy hai thứ đi cùng nhau, không cho thấy thứ này gây ra thứ kia.
- Kết quả chính và mức độ: khác biệt lớn tới đâu, không chỉ có hay không có khác biệt. Một khác biệt có ý nghĩa thống kê vẫn có thể quá nhỏ để có ý nghĩa thực tế.
- Giới hạn do chính tác giả nêu: phần này thường ở gần cuối và hay bị bỏ qua, nhưng là phần trung thực nhất về những gì nghiên cứu không chứng minh được.
- Nguồn tài trợ và xung đột lợi ích: không làm nghiên cứu sai, nhưng là thông tin người viết cần biết.
Một nghiên cứu đơn lẻ hiếm khi đủ để viết một khẳng định chắc chắn trong bài kiến thức. Khi có thể, tìm bài tổng quan hệ thống hoặc khuyến nghị của tổ chức chuyên môn, vốn đã tổng hợp nhiều nghiên cứu. Khi chỉ có một nghiên cứu, viết đúng mức: “một nghiên cứu trên nhóm … cho thấy …”, không viết “khoa học đã chứng minh”.
Báo cáo của tổ chức: đọc gì, cảnh giác gì
Báo cáo của cơ quan nhà nước, tổ chức quốc tế, hiệp hội ngành, doanh nghiệp là nguồn hay dùng cho bài kiến thức. Mỗi loại có điểm mạnh và chỗ cần cảnh giác riêng:
| Loại nguồn | Điểm mạnh | Cần cảnh giác | Cách ghi trong bài |
|---|---|---|---|
| Cơ quan thống kê, cơ quan nhà nước | Phạm vi rộng, phương pháp công bố | Định nghĩa có thể khác cách hiểu thường; số liệu có độ trễ | Tên cơ quan, năm số liệu, phạm vi |
| Tổ chức quốc tế | So sánh được giữa nhiều nước | Số liệu cho một nước có thể là ước tính hoặc dựa vào nguồn khác | Tên tổ chức, năm, ghi rõ nếu là ước tính |
| Hiệp hội ngành | Hiểu thực tế ngành | Có thể nghiêng về lợi ích của ngành | Tên hiệp hội, ghi rõ đây là số do ngành công bố |
| Báo cáo của doanh nghiệp | Dữ liệu sát thị trường | Thường phục vụ tiếp thị; mẫu khảo sát có thể không đại diện | Hạn chế dùng; nếu dùng, nói rõ bên công bố và cách khảo sát |
| Bài tổng hợp, bài báo | Dễ đọc, gợi ý nguồn | Không phải nguồn gốc | Dùng để tìm nguồn gốc, không trích làm nguồn chính |
Câu hỏi chung cho mọi loại: ai làm báo cáo này, họ được lợi gì nếu người đọc tin nó, và họ có công bố cách làm không. Báo cáo không công bố cách làm thì con số trong đó chỉ nên dùng thận trọng, kèm lời nói rõ.
Khi nào dừng đọc và bắt đầu viết
Khi trả lời được câu hỏi chính bằng hai ba câu. Nếu đã có câu trả lời ngắn mà mình tin, có nguồn gốc cho phần cốt lõi, phần đọc thêm thường chỉ làm dày ghi chép chứ không làm bài tốt hơn.
Khi các nguồn mới bắt đầu lặp lại nhau. Đọc tới nguồn thứ năm, thứ sáu mà chỉ gặp lại những điều đã biết là dấu hiệu đã đủ phủ cho bài ở mức kiến thức chung. Trừ khi chủ đề đang có tranh luận, khi đó cần tìm chủ động nguồn nói khác.
Khi đã biết rõ chỗ mình chưa chắc. Không cần chắc mọi thứ mới viết. Cần biết chính xác điều gì chưa chắc, để viết đúng mức ở chỗ đó hoặc hỏi chuyên gia. Danh sách chỗ chưa chắc nên gửi kèm bản nháp cho biên tập viên.
Khi thời gian nghiên cứu đã vượt xa dự kiến. Một đề dự kiến vài giờ đọc mà sau hai ngày vẫn chưa thấy đáy thường là đề rộng hơn bản giao việc nghĩ. Dừng lại báo biên tập viên để thu hẹp đề, thay vì đọc tiếp vô hạn.
Đừng dừng chỉ vì đã tìm được một nguồn đồng ý. Đây là điểm dừng sai phổ biến nhất. Một nguồn đồng ý với điều mình đã nghĩ chưa phải là bằng chứng mình đúng.
Ghi chép nguồn để người sau kiểm được
Ghi chép nguồn tốt phục vụ ba người: chính người viết khi quay lại bài, biên tập viên khi kiểm chứng, và người bảo trì bài sau này khi dữ kiện thay đổi. Mỗi nguồn cần đủ để tìm lại được: tên tài liệu, tổ chức hoặc tác giả, năm, phần hay trang chứa thông tin, và câu hoặc con số đã dùng.
Một thói quen hữu ích là giữ ghi chép nguồn ngay trong bản nháp, đặt cạnh câu dùng nó, rồi chuyển sang tệp ghi chú đi kèm bài khi nộp. Viết xong mới đi tìm lại nguồn là cách chắc chắn nhất để mất nguồn của vài con số.
Với tình huống hay gặp ở hệ nhiều site: một con số dùng ở nhiều bài trên nhiều site. Nếu mỗi người viết tự tìm và ghi, cùng một con số có thể được trích theo ba cách khác nhau, ba năm khác nhau. Một sổ nguồn dùng chung theo chuyên đề, ghi những con số hay dùng kèm nguồn gốc và ngày kiểm, giúp cả hệ nhất quán và giúp cập nhật một lần khi số liệu mới được công bố.
Ghi chép cũng nên giữ lại những nguồn đã xem mà quyết định không dùng, kèm lý do ngắn. Lần sau gặp lại nguồn đó, người viết khác không phải tốn công đánh giá lại.
Bẫy hay gặp khi đọc tài liệu gốc
Tương quan đọc thành nhân quả. Hai thứ cùng tăng không có nghĩa thứ này gây ra thứ kia. Bài kiến thức viết “làm A giúp tăng B” từ một nghiên cứu quan sát là đã nói quá điều nghiên cứu nói.
Đọc tóm tắt mà không đọc phần giới hạn. Phần tóm tắt viết để gọn, đôi khi để hấp dẫn. Giới hạn của nghiên cứu nằm ở phần thảo luận, và thường làm kết luận hẹp lại đáng kể.
Áp kết quả nước ngoài cho người đọc trong nước mà không nói. Một kết quả từ hệ thống y tế, luật hay thị trường khác có thể không đúng ở Việt Nam. Nếu dùng, nói rõ bối cảnh của nguồn.
Tin vào nguồn chỉ vì nó trông chính thức. Trang có giao diện như cơ quan, tài liệu có định dạng như báo cáo, không thay được việc kiểm ai thật sự công bố nó.
Dừng ở nguồn đầu tiên đồng ý với mình. Người viết đã có sẵn kết luận dễ tìm nguồn ủng hộ rồi dừng. Tìm cả nguồn nói khác, và nếu có tranh luận thật trong ngành, bài nên phản ánh điều đó.
Hỏi đáp
Không đọc được tiếng Anh thì có viết bài kiến thức tốt được không?
Được, với nhiều chuyên đề có đủ nguồn gốc tiếng Việt như văn bản pháp luật, số liệu thống kê trong nước, tài liệu của cơ quan chuyên môn. Với mảng mà phần lớn nghiên cứu bằng tiếng Anh, khả năng đọc tiếng Anh chuyên ngành mở rộng nguồn đáng kể. Có thể bắt đầu bằng đọc phần tóm tắt và phần giới hạn.
Nghiên cứu cần trả phí mới đọc được thì làm sao?
Nhiều tác giả đăng bản trước khi in hoặc bản được phép chia sẻ trên trang của trường, của tổ chức. Có thể viết thư hỏi tác giả, thường được gửi miễn phí. Nếu chỉ đọc được phần tóm tắt, viết thận trọng và nói rõ chỉ dựa vào phần đó.
Bao nhiêu nguồn là đủ cho một bài kiến thức?
Không đếm theo số lượng. Mỗi khẳng định quan trọng và mỗi con số cần một nguồn gốc đáng tin. Một bài nền có thể chỉ cần vài nguồn chính; một bài về chủ đề đang tranh luận cần nhiều hơn để phản ánh các quan điểm.
Có nên ghi nguồn trong bài cho người đọc thấy không?
Nên, ở mức đủ để người đọc biết thông tin đến từ đâu, ví dụ tên cơ quan và năm công bố. Ghi chép chi tiết hơn như trang, đường dẫn thì giữ trong hồ sơ bài để biên tập và bảo trì. Cách trình bày nguồn trong bài theo chuẩn của từng site.
Tài liệu gốc mâu thuẫn nhau thì viết thế nào?
Trước hết kiểm xem mâu thuẫn có phải do khác năm, khác phạm vi, khác định nghĩa không, vì phần lớn mâu thuẫn bề ngoài là như vậy. Nếu là bất đồng thật, nêu cả hai, nói rõ nguồn nào nói gì, và nếu có, nêu quan điểm được nhiều tổ chức chuyên môn đồng thuận hơn.
- đọc nghiên cứu
- tài liệu gốc
- nguồn gốc số liệu
- đọc văn bản pháp luật
- đọc báo cáo nghiên cứu
- ghi chép nguồn
- người viết bài kiến thức
- nghề làm nội dung
- tương quan và nhân quả