Hồ sơ nghề của người làm nội dung: bài mẫu, chuyên đề riêng và con đường phát triển
Cách dựng hồ sơ nghề cho người làm nội dung kiến thức: chọn bài mẫu, kể quá trình làm bài, quyền dùng bài, chuyên đề riêng và các hướng phát triển trong nghề.
Hồ sơ nghề của người làm nội dung kiến thức là tập vài bài mẫu chọn lọc, kèm ghi chú về cách mỗi bài được làm ra, một hai chuyên đề mình hiểu sâu, và bằng chứng về cách mình làm việc với biên tập, chuyên gia, nguồn gốc. Nó khác hồ sơ của người viết quảng cáo hay nhà báo ở chỗ người xem không chỉ hỏi “viết có hay không” mà hỏi “có đúng không, có nghiên cứu không, có làm theo chuẩn được không”.
Với người làm cho nhà xuất bản nhiều site, hồ sơ còn có một vấn đề riêng: bài đã viết thuộc về site, có khi đăng không ghi tên người viết, và một phần giá trị nằm ở những việc vô hình như bảo trì hay kiểm chứng. Phần dưới đi qua cách chọn bài mẫu, cách kể quá trình, chuyện quyền dùng bài, cách xây chuyên đề riêng, và các hướng phát triển trong nghề, không xếp hạng hướng nào cao hơn.
Chọn bài mẫu: ít mà đúng
Năm đến bảy bài là đủ. Người xem hồ sơ thường đọc kỹ hai ba bài và lướt phần còn lại. Hai mươi bài làm loãng những bài tốt nhất, và buộc người xem tự chọn, thường chọn sai.
Chọn theo độ khó, không theo lượt đọc. Bài được đọc nhiều có thể nhờ đề dễ. Bài cho thấy kỹ năng là bài cần nghiên cứu nguồn gốc, cần làm việc với chuyên gia, cần cấu trúc một chủ đề rối thành thứ dễ làm theo.
Có ít nhất một bài ở mỗi kỹ năng chính. Một bài khái niệm nền giải thích rõ, một bài thủ tục hay dữ kiện cần nguồn gốc, một bài có phỏng vấn, một bài có bảng hay danh mục kiểm tra người đọc dùng được ngay.
Ưu tiên bài gần đây. Bài từ nhiều năm trước có thể không còn phản ánh kỹ năng hiện tại, và có thể đã lỗi thời về dữ kiện. Nếu dùng bài cũ, ghi rõ năm và nếu biết, ghi bài đã được cập nhật chưa.
Có một bài trong chuyên đề mình muốn làm tiếp. Hồ sơ không chỉ cho thấy mình đã làm gì mà còn cho thấy mình muốn làm gì. Một bài sâu trong chuyên đề hướng tới thuyết phục hơn mười bài rải rác.
Kể quá trình làm bài, không chỉ đưa bài
Bài đã đăng là kết quả của nhiều người: người viết, biên tập viên, người kiểm chứng, đôi khi chuyên gia. Người xem hồ sơ không biết phần nào là của người viết. Một ghi chú ngắn đi kèm mỗi bài mẫu giải quyết điều đó, và thường là phần được đọc kỹ nhất.
Ghi chú nên trả lời bốn câu: câu hỏi bài trả lời là gì và cho ai; nguồn gốc chính đã đọc, trong đó có gì khó; mình đã làm phần nào, biên tập đã đổi phần nào đáng kể; và nếu viết lại hôm nay, mình sẽ làm gì khác. Câu cuối cho thấy khả năng tự nhìn lại, thứ mà biên tập viên rất coi trọng.
Ví dụ ghi chú cho một bài giả định về thủ tục: bài trả lời câu hỏi của người lần đầu làm một loại giấy tờ; phải đọc luật, nghị định và hai thông tư hướng dẫn, phát hiện bài phổ biến trên mạng trích một quy định đã hết hiệu lực; bản nháp đầu bị biên tập góp ý đưa phần bước làm lên trước phần giải thích; nếu viết lại, sẽ tách bảng phí ra khối riêng để dễ cập nhật.
Ghi chú kiểu này dài vài đoạn mỗi bài, nhưng biến hồ sơ từ một danh sách đường dẫn thành bằng chứng về cách làm việc. Người xem thấy được cách người viết suy nghĩ, điều không bài đăng nào tự nói ra.
Quyền dùng bài trong hồ sơ
Bài viết cho nhà xuất bản thường thuộc về nhà xuất bản theo thoả thuận, hoặc ít nhất nhà xuất bản có quyền khai thác. Dùng bài trong hồ sơ cá nhân là việc nên được hỏi trước, nhất là khi bài đăng không ghi tên người viết, khi bài là nội dung tài trợ, hoặc khi thoả thuận có điều khoản bảo mật.
Phần lớn nhà xuất bản đồng ý cho người viết dẫn bài đã đăng vào hồ sơ, đôi khi kèm điều kiện như không chép toàn văn sang nơi khác, chỉ trích đoạn kèm đường dẫn tới bài gốc. Tốt nhất là đưa điều khoản này vào thoả thuận ngay từ đầu, để người viết không phải xin từng lần và nhà xuất bản không phải trả lời từng lần.
Với bài đã bị sửa lớn sau khi người viết rời đi, bài trên site có thể không còn là bài của họ. Khi đó nên giữ bản đã nộp cuối cùng của mình làm bài mẫu, ghi rõ ngày, và nói rõ bài trên site hiện đã được cập nhật bởi người khác.
Từ phía nhà xuất bản, cho phép người viết dùng bài trong hồ sơ là một cách giữ quan hệ tốt với người làm nghề và không tốn gì. Một chính sách rõ ràng, viết ra, áp dụng chung cho mọi người viết, tránh được những lần từ chối hay đồng ý tuỳ hứng.
Chính sách đó nên trả lời ba câu: người viết được dẫn bài nào (thường là bài đã đăng, trừ nội dung tài trợ và bài có điều khoản bảo mật); được dùng ở dạng nào (đường dẫn, trích đoạn, hay bản lưu toàn văn chỉ để gửi riêng cho nơi ứng tuyển); và có được ghi tên nhà xuất bản hay site kèm theo không. Ba câu này đủ để người viết tự làm đúng mà không phải hỏi từng lần.
Xây một chuyên đề riêng
Người làm nội dung kiến thức có một hai chuyên đề hiểu sâu thường có nhiều lựa chọn hơn người viết mọi thứ. Chuyên đề riêng không tự đến; nó được xây qua nhiều năm theo một trình tự có chủ ý:
- Chọn một chuyên đề gần với những gì đang làm và mình thật sự tò mò. Tò mò là thứ giữ được việc đọc nguồn gốc qua nhiều năm.
- Đọc nền một cách có hệ thống: giáo trình cơ bản, văn bản pháp luật chính, các tổ chức chuyên môn của ngành, những người làm nghề được đồng nghiệp tin.
- Giữ một sổ chuyên đề riêng: thuật ngữ, nguồn đáng tin, những câu hỏi người đọc hay hỏi, những hiểu lầm phổ biến.
- Xin nhận những bài khó trong chuyên đề đó, kể cả bài bảo trì, vì bảo trì buộc theo dõi thay đổi.
- Làm quen với vài người làm nghề trong chuyên đề, qua phỏng vấn và qua việc mời duyệt bài.
- Sau một thời gian, thử viết một bài trụ dài cho chuyên đề, thứ mà người mới vào ngành có thể dùng làm điểm bắt đầu.
Bước ba là bước tách người viết có chuyên đề với người viết từng viết nhiều về một chuyên đề. Sổ chuyên đề tích luỹ qua năm tháng là thứ biến kinh nghiệm thành hiểu biết dùng lại được, và cũng là bằng chứng tốt trong hồ sơ.
Các hướng phát triển trong nghề
Nghề làm nội dung kiến thức có nhiều hướng đi, mỗi hướng cần kỹ năng và hồ sơ hơi khác nhau. Bảng dưới không xếp hướng nào cao hơn; mỗi hướng hợp với một kiểu người:
| Hướng | Làm gì | Kỹ năng cần thêm | Hồ sơ nên cho thấy |
|---|---|---|---|
| Người viết chuyên sâu | Viết những bài khó nhất trong một hai chuyên đề | Nghiên cứu nguồn gốc, làm việc với chuyên gia | Bài trụ, sổ chuyên đề, ghi chú nguồn |
| Biên tập viên chuyên đề | Giữ chất lượng một hay vài site | Góp ý, lập kế hoạch đề, nói không | Bài đã biên tập kèm bản trước và sau, kế hoạch đề |
| Người giữ chuẩn chung | Sổ tay văn phong, quy trình, chuẩn cho nhiều site | Viết quy trình, thuyết phục, nhìn hệ thống | Tài liệu quy trình đã viết, thay đổi đã dẫn dắt |
| Kiểm chứng | Bảo đảm độ đúng trước khi đăng | Đọc tài liệu gốc nhanh, tỉ mỉ, hoài nghi có phương pháp | Ví dụ lỗi đã bắt được, quy trình kiểm |
| Nội dung kết hợp số liệu | Đọc số liệu người đọc để chọn đề, bảo trì | Phân tích, đọc nhật ký, không bị số dắt | Phân tích đã dẫn tới quyết định biên tập |
Nhiều người đi qua vài hướng trong đời nghề, và kinh nghiệm ở hướng này làm mạnh hướng kia. Một biên tập viên từng làm kiểm chứng thường góp ý về nguồn sắc hơn; một người giữ chuẩn từng viết sâu một chuyên đề hiểu vì sao chuẩn chung phải để chỗ cho đặc thù từng site.
Từ phía nhà xuất bản: đọc hồ sơ người làm nội dung thế nào
Biết người đọc hồ sơ tìm gì giúp người dựng hồ sơ chọn đúng thứ để đưa vào. Biên tập viên có kinh nghiệm thường đọc hồ sơ theo thứ tự sau:
- Đọc ghi chú quá trình trước bài, để biết phần nào là của người viết và họ tự đánh giá công việc của mình thế nào.
- Chọn một bài khó nhất và kiểm vài con số, vài khẳng định về nguồn gốc. Một bài mẫu có số liệu không lần được về nguồn là tín hiệu rõ hơn mọi lời giới thiệu.
- Xem đoạn mở của vài bài: có trả lời thẳng câu hỏi không, hay mở bằng bối cảnh chung.
- Xem có bài nào cùng chuyên đề với site đang cần người không, và bài đó sâu tới đâu so với những gì site đã có.
- Đọc phần mô tả việc vô hình như bảo trì, kiểm chứng: có ví dụ cụ thể không, hay chỉ là liệt kê chức danh.
- Ghi lại hai ba câu hỏi để trao đổi, thường là về một quyết định trong bài mẫu: vì sao chọn cấu trúc này, vì sao bỏ nguồn kia.
Thứ tự này cho thấy vì sao một hồ sơ ít bài mà có ghi chú kỹ thường được đánh giá cao hơn một hồ sơ nhiều bài không lời nào. Người đọc hồ sơ muốn thấy cách nghĩ, và ghi chú là nơi duy nhất cách nghĩ hiện ra.
Lỗi hay gặp khi dựng hồ sơ nghề
Chỉ đưa đường dẫn. Danh sách đường dẫn không có ghi chú để người xem tự đoán phần nào là của mình. Và khi bài bị sửa hay gỡ khỏi site, đường dẫn chết, hồ sơ trống.
Không giữ bản lưu của chính mình. Bài chỉ tồn tại trên site của nhà xuất bản. Nên giữ bản nộp cuối cùng, kèm ngày, ở nơi của mình, trong phạm vi thoả thuận cho phép.
Đưa số liệu người đọc của bài như thành tích cá nhân. Lượt đọc phụ thuộc vào site, đề, thời điểm, nhiều hơn vào người viết. Người xem có kinh nghiệm biết điều đó. Nếu đưa, nói rõ bối cảnh, và đừng dùng số liệu mà nhà xuất bản chưa đồng ý công khai.
Giấu phần việc vô hình. Bảo trì một kho bài, kiểm chứng, xây sổ chuyên đề là những việc có giá trị lớn mà không hiện ra thành bài mang tên mình. Mô tả chúng ngắn gọn, kèm một hai ví dụ cụ thể.
Hồ sơ không có hướng. Mọi thứ đã làm đều được đưa vào, không cho thấy mình muốn đi về đâu. Người xem không biết nên giao gì cho mình.
Hỏi đáp
Người mới chưa có bài đăng thì dựng hồ sơ thế nào?
Viết vài bài mẫu theo đúng chuẩn bài kiến thức, về chuyên đề mình muốn làm, có nguồn gốc rõ và ghi chú quá trình. Có thể đăng trên trang cá nhân hoặc chỉ gửi dạng tệp. Ghi rõ đây là bài tự viết làm mẫu. Một bài thử được làm kỹ cũng có thể trở thành bài mẫu nếu nhà xuất bản đồng ý.
Bài viết không ghi tên thì có đưa vào hồ sơ được không?
Được, nếu có sự đồng ý của nhà xuất bản và mình thật sự là người viết chính. Ghi rõ vai trò của mình trong bài và, nếu có thể, xin một xác nhận ngắn từ biên tập viên đã làm việc cùng. Không nhận là người viết với bài mà mình chỉ góp một phần nhỏ.
Có nên làm trang hồ sơ cá nhân riêng không?
Có ích nếu làm tự do hoặc muốn được tìm thấy, nhưng không bắt buộc. Một tệp gọn với bài mẫu, ghi chú và mô tả chuyên đề thường đủ cho phần lớn lần ứng tuyển. Nếu làm trang riêng, giữ nó cập nhật, vì trang cũ lâu không sửa gây ấn tượng ngược.
Bao lâu thì nên cập nhật hồ sơ nghề?
Mỗi khi có một bài mới đáng thay một bài mẫu cũ, hoặc ít nhất mỗi năm một lần. Tốt nhất là ghi chú quá trình ngay khi làm xong một bài khó, lúc còn nhớ rõ, rồi để sẵn trong một thư mục. Viết ghi chú sau nhiều tháng thường mất đi phần chi tiết đáng giá nhất.
Chuyển từ viết sang biên tập thì hồ sơ cần thay đổi gì?
Thêm bằng chứng về việc đã giúp bài của người khác tốt lên: bản nháp trước và sau biên tập, có sự đồng ý của người viết; kế hoạch đề đã lập; quy trình hay hướng dẫn đã viết. Giữ vài bài mẫu của chính mình để cho thấy hiểu nghề viết từ bên trong.
- hồ sơ nghề
- hồ sơ người viết
- bài mẫu
- portfolio người viết
- chuyên đề riêng
- con đường nghề nội dung
- biên tập viên
- người viết bài kiến thức
- nghề làm nội dung