Bài viết thử cho người viết mới: giao đề gì và đọc theo tiêu chí nào
Cách giao bài viết thử cho người viết mới: chọn đề thế nào, bản giao việc ra sao, bảng tiêu chí đọc, vòng góp ý thứ hai, dấu hiệu cần dừng và cách ra quyết định.
Bài viết thử cho người viết mới nên là một đề thật thuộc chuyên đề của site, có câu hỏi rõ, cần tìm ít nhất một nguồn gốc, và đủ khó để thấy cách người viết suy nghĩ chứ không chỉ cách họ viết câu. Đọc bài thử theo một bảng tiêu chí cố định, chia hai tầng: tầng hiểu người đọc và cấu trúc, tầng nguồn và câu chữ. Sau đó gửi góp ý và xem người viết sửa thế nào, vì cách sửa thường nói nhiều hơn bản đầu.
Bài viết thử khác thử việc chung ở chỗ nó đo một kỹ năng cụ thể trong một bối cảnh cụ thể: viết bài kiến thức cho người đọc của site này. Phần dưới nói về chọn đề, bản giao việc cho bài thử, chuyện trả công, bảng tiêu chí đọc, vòng góp ý thứ hai, những dấu hiệu cần dừng và cách ra quyết định công bằng.
Chọn đề cho bài viết thử
Đề thật, không phải đề tập. Đề lấy từ kế hoạch thật của site, câu hỏi thật của người đọc. Đề tập kiểu “viết về chủ đề bạn thích” chỉ đo khả năng viết về thứ mình đã biết, không đo khả năng nghiên cứu một câu hỏi mới.
Có câu hỏi rõ. Người viết thử chưa biết site, chưa biết chuẩn. Đề mơ hồ làm mọi bài thử khác nhau vì cách hiểu đề, không vì kỹ năng, và không so sánh được.
Cần ít nhất một nguồn gốc. Đề nên có một con số, một quy định hay một khái niệm cần lần về nơi công bố đầu tiên. Đây là chỗ phân biệt rõ nhất người viết bài kiến thức với người chỉ viết lại bài khác.
Không quá dài. Bài thử nên ngắn hơn bài thật, khoảng nửa đến hai phần ba độ dài thông thường. Đủ để thấy cấu trúc và lập luận, không bắt người viết bỏ ra cả tuần cho một việc chưa chắc có.
Cùng một đề cho những người thử cùng đợt. Khi thử nhiều người một lúc, giao cùng đề giúp so sánh công bằng. Khi thử từng người, giữ một vài đề cố định qua nhiều đợt để có mốc so.
Tránh đề nhạy cảm cho người mới. Đề về sức khoẻ, pháp lý, tài chính cá nhân có rủi ro cao nếu sai. Nếu site thuộc mảng đó, chọn đề ở phần nền, ít khả năng gây hại, và nói rõ bài thử không được đăng nếu chưa qua kiểm chứng.
Bản giao việc cho bài thử và chuyện trả công
Bản giao việc cho bài thử nên giống hệt bản giao việc thật, chỉ thêm hai dòng: đây là bài thử, và bài sẽ được đọc theo những tiêu chí nào. Nói trước tiêu chí không làm bài thử dễ đi; nó làm bài thử công bằng hơn, vì người viết biết site coi trọng gì. Người đọc kỹ tiêu chí và làm theo được cũng là một kỹ năng site cần.
Kèm theo bản giao việc, gửi sổ tay văn phong hoặc phần tóm tắt của nó, và một hai bài mẫu của site để người viết thấy giọng. Không gửi gì thì bài thử đo khả năng đoán chuẩn, không đo khả năng viết.
Về trả công: nhiều nhà xuất bản trả công cho bài thử, với lý do đơn giản là người viết đã bỏ công thật, và nếu bài đạt, nhà xuất bản có thể dùng nó. Trả công cũng giúp thu hút người viết có kinh nghiệm, những người thường từ chối làm bài thử không công. Mức trả và cách trả là quyết định của từng nhà xuất bản; điều quan trọng là nói rõ từ đầu, cùng với việc bài thử có được đăng không và quyền với bài thuộc về ai.
Nếu không trả công, ít nhất đừng đăng bài thử khi chưa có thoả thuận. Dùng bài thử không công như một nguồn bài miễn phí là cách nhanh nhất để mất uy tín với người làm nghề.
Bảng tiêu chí đọc bài thử
Bảng dưới chia tiêu chí thành hai tầng. Tầng một quyết định có đi tiếp hay không; tầng hai cho biết người viết cần rèn gì. Mỗi tiêu chí đọc theo ba mức: đạt, cần góp ý, chưa đạt:
| Tầng | Tiêu chí | Câu hỏi khi đọc |
|---|---|---|
| Một | Hiểu người đọc | Đoạn mở có trả lời thẳng câu hỏi của người đọc không? Bài viết cho đúng người trong bản giao việc không? |
| Một | Cấu trúc | Các mục có thứ tự hợp lý, không lặp ý, mỗi mục có việc riêng không? |
| Một | Độ đúng | Có khẳng định sai, hoặc khẳng định quan trọng không có nguồn không? |
| Một | Tôn trọng ranh giới | Bài có đi vào phần bản giao việc đã loại ra không? |
| Hai | Nguồn | Con số và quy định có lần về nơi công bố đầu tiên không? Có ghi mốc thời gian không? |
| Hai | Ví dụ | Có tình huống cụ thể, gần với người đọc không? Con số tự đặt có ghi là giả định không? |
| Hai | Câu chữ | Câu rõ, ít từ chung chung, giọng hợp với site không? |
| Hai | Tự biên tập | Bài có dấu hiệu đã được đọc lại trước khi nộp không, hay còn lỗi dễ thấy? |
Tầng một nặng hơn tầng hai có chủ ý. Câu chữ rèn được nhanh qua góp ý; hiểu người đọc và cấu trúc khó rèn hơn nhiều. Một bài thử câu chữ bình thường mà trả lời đúng câu hỏi, cấu trúc chắc thường là dấu hiệu tốt hơn một bài văn hay mà lạc đề.
Ví dụ giả định với cùng một đề về cách đọc hoá đơn tiền điện: bài thử thứ nhất mở bằng hai đoạn về lịch sử ngành điện, văn mượt, không ghi nguồn biểu giá; bài thứ hai mở bằng câu trả lời “hoá đơn gồm ba phần, phần dễ nhầm nhất là…”, câu hơi cứng nhưng ghi rõ biểu giá lấy từ văn bản nào, năm nào. Theo bảng, bài thứ hai đạt tầng một, bài thứ nhất chưa, dù đọc qua thì bài thứ nhất “hay” hơn.
Đọc bài thử thế nào cho công bằng
Cùng một bài thử, hai biên tập viên có thể đọc ra hai kết luận khác nhau, nhất là khi một người coi trọng câu chữ, người kia coi trọng cấu trúc. Vài thói quen đọc giúp giảm khác biệt đó.
Thứ nhất, đọc hai lượt với hai mục đích. Lượt đầu đọc như người đọc mục tiêu, trên điện thoại, không cầm bút, rồi ghi một câu cảm nhận: đọc xong mình làm được gì. Lượt hai mới đọc theo bảng tiêu chí, ghi mức cho từng dòng kèm một ví dụ trích từ bài. Ghi ví dụ buộc người đọc chỉ ra bằng chứng, không chấm theo ấn tượng.
Thứ hai, khi có nhiều bài thử cùng đề, đọc theo từng tiêu chí qua mọi bài thay vì đọc hết bài này rồi mới sang bài khác. Đọc đoạn mở của mọi bài liền nhau giúp so công bằng hơn nhiều so với nhớ lại đoạn mở của bài đọc từ hôm qua.
Thứ ba, nếu có thể, che tên người viết khi đọc lượt hai. Biết người viết là ai, từng làm ở đâu, dễ làm người đọc dễ dãi hoặc khắt khe hơn mức bài xứng đáng. Với đội nhỏ không làm được điều này, ít nhất ghi điểm theo bảng trước khi xem hồ sơ.
Vòng góp ý thứ hai: phần quan trọng nhất của bài thử
Bản đầu cho biết người viết đang ở đâu. Cách họ sửa theo góp ý cho biết họ sẽ đi tới đâu khi làm cùng site. Quy trình vòng hai:
- Gửi góp ý như với một người viết đã làm cùng site: tập trung vào ba đến năm điểm quan trọng nhất, ưu tiên tầng một.
- Với mỗi điểm, nói vấn đề, vì sao là vấn đề, và hướng sửa, không sửa hộ.
- Cho thời gian sửa ngắn hơn lần đầu, ví dụ vài ngày.
- Đọc bản sửa: các điểm đã góp ý được xử lý thế nào? Người viết sửa đúng chỗ, sửa rộng hơn ra những chỗ tương tự, hay chỉ sửa đúng câu được chỉ?
- Ghi nhận cách người viết phản hồi góp ý: hỏi lại khi chưa rõ, giải thích khi không đồng ý, hay im lặng sửa.
Người viết sửa rộng ra những chỗ tương tự mà không cần chỉ là người đã hiểu nguyên tắc đằng sau góp ý. Người viết hỏi lại có lý do khi không đồng ý thường là người sẽ đóng góp cho chuẩn của site về sau. Cả hai đều là tín hiệu tốt, dù bản đầu có thể chưa nổi bật.
Dấu hiệu cần dừng
Có những dấu hiệu đủ để dừng sớm, bất kể các phần khác tốt tới đâu:
- Đoạn chép từ nguồn khác mà không trích dẫn, kể cả chép rồi đổi vài chữ.
- Con số hay trích dẫn không tìm thấy nguồn, và khi hỏi, người viết không chỉ ra được.
- Bài có dấu hiệu sinh tự động mà không được kiểm: ý chung chung lặp lại, ví dụ không khớp ngữ cảnh, khẳng định tự tin mà sai, trong khi chính sách của site không cho phép hoặc người viết không khai.
- Bỏ qua hoàn toàn bản giao việc: đổi đề, đổi người đọc, đi vào phần đã bị loại ra mà không giải thích.
- Phản ứng với góp ý bằng cách bỏ ngang hoặc từ chối sửa mà không nêu lý do.
Những dấu hiệu này không phải lỗi kỹ năng mà là lỗi về cách làm việc, và khó sửa hơn nhiều so với một câu văn vụng. Khi gặp, nói rõ lý do dừng một cách lịch sự và cụ thể, để người viết hiểu.
Riêng với nghi vấn chép hay sinh tự động, kiểm trước khi kết luận: dò vài đoạn đặc trưng, hỏi người viết về nguồn và cách họ làm bài. Một cuộc trao đổi ngắn thường làm rõ được, và tránh kết tội nhầm một người viết chỉ đơn giản là viết theo khuôn quen.
Ra quyết định công bằng
Sau vòng hai, quyết định thường rơi vào một trong ba hướng: giao việc đều, giao thêm một bài thử ở đề khác, hoặc dừng. Giao thêm một bài thử hợp khi người viết đạt tầng một ở mức vừa, phản hồi góp ý tốt, nhưng chưa đủ dữ liệu để chắc chắn.
Để quyết định công bằng giữa nhiều người, giữ ghi chép theo bảng tiêu chí cho mọi bài thử, kể cả của người đã được nhận. Sau vài đợt, so ghi chép của bài thử với kết quả làm việc thật của những người được nhận sẽ cho thấy tiêu chí nào dự báo đúng, tiêu chí nào không, và bảng tiêu chí có thể được chỉnh dần.
Dù kết quả là gì, gửi cho người viết một phản hồi ngắn: điểm mạnh, điểm cần rèn, quyết định. Người viết không được nhận lần này có thể quay lại sau khi đã rèn, và họ nhớ cách nhà xuất bản đối xử với mình.
Với người được nhận, vài bài đầu sau bài thử vẫn nên coi như giai đoạn làm quen: bản giao việc kỹ hơn bình thường, góp ý đủ ba tầng, và một buổi trao đổi ngắn sau bài thứ ba để cả hai bên nói điều gì đang chạy tốt, điều gì chưa. Bài thử cho biết người viết có thể làm được gì; vài bài đầu cho biết họ có làm được đều đặn trong nhịp thật của site hay không.
Hỏi đáp
Có nên giao bài thử cho người viết đã có nhiều bài đăng ở nơi khác không?
Nên, nhưng có thể nhẹ hơn. Bài đã đăng ở nơi khác đã qua tay biên tập viên khác, nên không cho biết bản gốc của người viết ra sao. Một bài thử ngắn cộng một vòng góp ý cho thấy cách họ làm việc với chuẩn của site này, thứ mà hồ sơ không cho biết.
Một người viết thử bao nhiêu bài là đủ?
Thường một bài kèm một vòng góp ý là đủ để quyết định đi tiếp hay không. Nếu còn phân vân, giao thêm một bài ở đề khác loại. Quá ba bài thử thì nên dừng lại hỏi vì sao chưa quyết được, có thể do tiêu chí chưa rõ chứ không phải do người viết.
Bài thử đạt có nên đăng không?
Có thể, nếu đã thoả thuận từ đầu về việc đăng, về quyền với bài và về công. Bài thử vẫn phải qua đủ quy trình biên tập và kiểm chứng như bài thường trước khi đăng. Không thoả thuận trước thì không đăng.
Có nên cho người viết thử biết họ đang được so với người khác không?
Nên nói chung rằng đợt này có nhiều người cùng thử, không cần nói tên hay số lượng. Điều quan trọng hơn là nói rõ tiêu chí và thời gian phản hồi, để người viết biết khi nào sẽ có kết quả và kết quả dựa vào đâu.
Người viết giỏi văn nhưng yếu nghiên cứu nguồn thì có nên nhận không?
Tuỳ chuyên đề và mức sẵn sàng học. Nghiên cứu nguồn rèn được nếu người viết chịu khó và biên tập viên có thời gian hướng dẫn. Với site có nhiều bài dữ kiện thay đổi, kỹ năng nguồn quan trọng hơn kỹ năng văn, nên cân nhắc giao thêm một bài thử tập trung vào nguồn.
- bài viết thử
- tuyển người viết
- thử việc người viết
- tiêu chí đánh giá bài viết
- cộng tác viên viết bài
- người viết mới
- biên tập viên
- nghề làm nội dung
- đánh giá kỹ năng viết