Hồ sơ thương hiệu nội dung: một trang ghi người đọc, chuyên đề, giọng và ranh giới
Mẫu hồ sơ một trang cho mỗi site nội dung: người đọc, chuyên đề, lời hứa, ranh giới, giọng, khác biệt với site anh em, kèm quy trình soạn và cách dùng hằng ngày.
Hồ sơ thương hiệu nội dung là một trang nội bộ cho mỗi site, trả lời sáu câu: site này viết cho ai, giúp họ làm được việc gì, viết về những gì, không viết những gì, nói bằng giọng nào, và khác các site anh em ở đâu. Người viết mới đọc mười phút là đủ để biết đề nào hợp, đề nào không, viết cho ai và bằng giọng nào.
Hồ sơ không phải bản kế hoạch thương hiệu dài nhiều trang, cũng không phải trang giới thiệu cho người đọc. Nó là công cụ làm việc của nhóm: được mở khi giao đề, khi duyệt bài, khi từ chối một đề xuất, khi hai site tranh một đề. Phần dưới đưa mẫu mười ô, cách viết những ô khó nhất, quy trình soạn hồ sơ cho một site đang chạy, cách dùng hằng ngày và những lỗi khiến hồ sơ thành tờ giấy treo tường.
Vì sao cần đúng một trang
Trong hệ nhiều site, người viết thường làm cho vài site cùng lúc, biên tập viên đổi site theo quý, người mới vào thường xuyên. Mỗi lần như vậy, câu hỏi đầu tiên luôn là "site này viết thế nào". Nếu câu trả lời nằm trong đầu một người, mỗi lần người đó bận hoặc nghỉ, chất lượng site trượt đi.
Giới hạn một trang là có chủ đích. Một tài liệu mười trang không ai đọc lại, và khi cần tra nhanh trong lúc duyệt bài, không ai tìm được câu cần tìm. Một trang buộc người soạn phải chọn điều quan trọng nhất, và chính việc chọn đó là phần giá trị của hồ sơ.
Các tài liệu chi tiết hơn như bản mô tả giọng, sổ tay văn phong, kế hoạch đề vẫn có thể tồn tại riêng. Hồ sơ chỉ tóm phần cốt lõi và chỉ tới chúng. Nếu chỉ được đọc một thứ trước khi viết bài đầu tiên cho site, người viết nên đọc hồ sơ.
Mười ô của hồ sơ
Mẫu dưới đây dùng ví dụ giả định một site về chăm sóc người cao tuổi tại nhà. Mỗi ô một đến ba câu, không hơn.
| Ô | Câu hỏi | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Người đọc chính | Ai, hoàn cảnh nào, đang lo việc gì | Con cái tuổi ba mươi tới năm mươi, đi làm, lần đầu chăm cha mẹ yếu đi tại nhà |
| Việc site giúp làm | Đọc xong họ làm được gì | Sắp xếp nhà ở, ăn uống, thuốc men, lịch khám và tìm trợ giúp đúng lúc |
| Lời hứa một câu | Câu mô tả site | Hướng dẫn thực tế cho người lần đầu chăm cha mẹ già tại nhà |
| Trong chuyên đề | Ba tới năm mảng chính | Sinh hoạt hằng ngày, dinh dưỡng, an toàn trong nhà, giấy tờ và chế độ, sức khoẻ tinh thần người chăm |
| Ngoài chuyên đề | Đề gần kề mà không viết | Chẩn đoán và điều trị bệnh cụ thể, chọn viện dưỡng lão cụ thể, sản phẩm theo tên hãng |
| Giọng | Ba cặp là, không phải là | Bình tĩnh, không bi kịch hoá; cụ thể, không lý thuyết; tôn trọng người già, không gọi là gánh nặng |
| Chuẩn riêng | Chuẩn cao hơn chuẩn chung ở đâu | Mọi lời khuyên liên quan sức khoẻ phải ghi rõ khi nào cần gặp nhân viên y tế |
| Khác site anh em | Site gần nhất là gì, khác ở đâu | Site sức khoẻ người lớn tuổi viết cho chính người già; site này viết cho người chăm |
| Người giữ | Ai quyết khi có tranh luận | Tên biên tập viên phụ trách |
| Ngày sửa gần nhất | Hồ sơ còn đúng không | Ngày và một dòng thay đổi gì |
Ô "khác site anh em" là ô riêng của hệ nhiều site. Với một site đơn lẻ, ô này không cần. Với hệ hai mươi site, đây là ô ngăn được nhiều vụ chồng chủ đề nhất, vì người giao đề nhìn thấy ngay site nào là hàng xóm gần nhất và ranh giới nằm ở đâu.
Viết ô "người đọc" cho cụ thể
Ô người đọc là ô hay bị viết mơ hồ nhất. "Người quan tâm đến sức khoẻ người cao tuổi" không giúp ai quyết định gì. Câu đó bao gồm bác sĩ, sinh viên y, người già, người chăm, nhà đầu tư viện dưỡng lão, những người cần những bài hoàn toàn khác nhau.
Một ô người đọc tốt nêu được ba điều: hoàn cảnh, việc đang lo, và mức hiểu biết. "Con cái đi làm, lần đầu chăm cha mẹ yếu đi tại nhà, chưa có kiến thức y tế, đang lo không biết bắt đầu từ đâu". Đọc câu này, người viết biết ngay không cần giải thích thuật ngữ y khoa dài dòng nhưng phải giải thích khi dùng, biết người đọc đọc vội trong giờ nghỉ, biết họ cần danh sách việc hơn là bài phân tích.
Nếu site có hai nhóm người đọc rõ rệt, ghi cả hai và nói nhóm nào là chính. Khi một đề chỉ phục vụ nhóm phụ, nó vẫn có thể được viết, nhưng không được chiếm phần lớn kho bài. Nếu phải ghi ba bốn nhóm người đọc ngang nhau, đó là dấu hiệu site đang không có người đọc chính, và đó là vấn đề của chuyên đề chứ không phải của hồ sơ.
Ô ranh giới: phần hay bị bỏ trống nhất
Vì sao hay bị bỏ trống. Viết điều mình làm thì dễ, viết điều mình không làm thì có cảm giác đang tự giới hạn. Nhiều người soạn hồ sơ để trống ô này để "giữ chỗ cho sau này".
Ranh giới nên là đề tài gần kề. Ghi "không viết về thời trang" trong hồ sơ site chăm sóc người già là vô ích vì không ai định viết. Ranh giới có giá trị là những đề sát cạnh, dễ trượt sang: chẩn đoán bệnh, đánh giá sản phẩm, chuyện tài chính thừa kế.
Mỗi ranh giới kèm lý do. Một dòng lý do giúp người sau hiểu và không vượt rào khi thấy đề hấp dẫn. "Không chẩn đoán bệnh cụ thể, vì nhóm không có người chuyên môn y tế duyệt" rõ hơn nhiều so với một danh sách cấm trần.
Ranh giới được phép đổi, nhưng có thủ tục. Khi nhóm có người chuyên môn mới, ranh giới có thể mở. Thủ tục là sửa hồ sơ, ghi ngày, báo cho người giữ danh mục, kiểm không lấn sang site anh em, rồi mới giao đề.
Quy trình soạn hồ sơ cho site đang chạy
Với site mới, hồ sơ được viết trước bài đầu tiên. Với site đã chạy nhiều năm mà chưa có hồ sơ, quy trình dưới đây giúp hồ sơ phản ánh site thật chứ không phải site mong muốn.
- Xuất danh sách tiêu đề toàn bộ kho bài, đọc lướt một lượt, ghi những mảng đề xuất hiện nhiều nhất.
- Đọc câu hỏi người đọc gửi về và các truy vấn chính đưa người đọc tới site để thấy người đọc thật là ai, có khi khác với người mà nhóm tưởng.
- Viết nháp mười ô trong một buổi, không sửa.
- Đối chiếu nháp với kho bài: những bài nào nằm ngoài chuyên đề vừa viết? Nếu nhiều, hoặc mở rộng chuyên đề trong hồ sơ, hoặc ghi những bài đó vào danh sách cần xử lý.
- Đưa nháp cho một người viết đang làm cho site đọc và hỏi: có ô nào sai với thực tế không, có ô nào không giúp được khi viết bài không.
- Sửa, ghi ngày, đặt hồ sơ ở chỗ mọi người dễ mở nhất, ví dụ ngay đầu sổ đề của site.
Bước bốn hay làm lộ ra một sự thật khó chịu: site đã trôi khỏi chuyên đề ban đầu từ lâu. Đó không phải lý do để viết hồ sơ cho khớp với sự trôi dạt, mà là lý do để mang site đó vào buổi rà soát danh mục gần nhất.
Dùng hồ sơ hằng ngày
Hồ sơ chỉ có giá trị khi được mở ra trong công việc thật. Những lúc nên mở:
- Khi giao đề: người giao đề đối chiếu đề với ô trong chuyên đề và ngoài chuyên đề trước khi gửi cho người viết.
- Khi người viết mới bắt đầu: hồ sơ là tài liệu đầu tiên được gửi, trước sổ tay văn phong và mẫu bài.
- Khi duyệt bài: biên tập viên kiểm bài có viết cho đúng người đọc chính không, có giữ giọng không, có vượt ranh giới không.
- Khi từ chối đề xuất: trả lời bằng ô cụ thể trong hồ sơ thay vì cảm nhận, ví dụ "đề này nằm ở ô ngoài chuyên đề, lý do…".
- Khi tranh chủ đề với site khác: đặt hai hồ sơ cạnh nhau, ô người đọc và ô khác site anh em thường đủ để phân xử.
Một cách kiểm hồ sơ có đang được dùng không: hỏi ngẫu nhiên một người viết đang làm cho site rằng ranh giới của site là gì. Nếu họ trả lời được gần đúng mà không cần mở tài liệu, hồ sơ đang sống. Nếu họ không biết site có hồ sơ, vấn đề không nằm ở nội dung hồ sơ mà ở cách nhóm đưa nó vào việc hằng ngày.
Ví dụ: hồ sơ quyết một đề khó
Một người viết đề xuất cho site chăm sóc người cao tuổi tại nhà bài "so sánh các loại máy đo huyết áp tại nhà". Đề có nhiều người tìm, người đọc của site chắc chắn quan tâm, và người viết đã có sẵn kiến thức. Nhưng hồ sơ ghi ở ô ngoài chuyên đề: sản phẩm theo tên hãng.
Biên tập viên không từ chối trơn. Đọc lại ô việc site giúp làm, đó là giúp người chăm sắp xếp thuốc men, lịch khám và nhận biết lúc cần trợ giúp. Một bài so sánh hãng máy nằm ngoài việc đó. Nhưng một bài hướng dẫn đo huyết áp tại nhà cho đúng cách, ghi chép kết quả thế nào để mang đi khám, và khi nào con số đáng lo cần gọi nhân viên y tế thì nằm gọn trong chuyên đề, đúng người đọc, và tránh được chuyện đánh giá sản phẩm.
Đề được đổi thành bài thứ hai. Người viết hiểu lý do vì nó nằm trên giấy, không phải ý thích của biên tập viên. Lần sau người viết tự đề xuất theo hướng đó. Một hồ sơ tốt làm được đúng điều này: biến những quyết định từng phải tranh luận thành những quyết định ai trong nhóm cũng tự đưa ra được.
Lỗi khiến hồ sơ thành tờ giấy treo tường
Viết như khẩu hiệu. "Nơi chia sẻ yêu thương và kiến thức" không giúp ai giao đề hay duyệt bài. Mỗi ô phải trả lời được câu hỏi của nó bằng thông tin có thể dùng để quyết định.
Người đọc là "mọi người". Site cho mọi người là site không cho ai. Nếu không chọn được người đọc chính, hồ sơ chưa viết được, và có lẽ site chưa nên tồn tại dưới dạng hiện tại.
Không ghi ngày sửa. Hồ sơ không có ngày thì không ai biết nó còn đúng không. Ô ngày sửa gần nhất là ô nhỏ nhất nhưng quyết định hồ sơ có được tin hay không.
Dài dần theo thời gian. Mỗi lần có tranh luận, ai đó thêm một dòng. Sau một năm hồ sơ dài ba trang. Mỗi lần thêm một dòng, cân nhắc bỏ một dòng; giới hạn một trang là luật, không phải gợi ý.
Hỏi đáp
Hồ sơ thương hiệu khác trang giới thiệu ở đâu?
Hồ sơ là tài liệu nội bộ để nhóm làm việc, viết thẳng, có cả những điều không nói với người đọc như ranh giới và lý do. Trang giới thiệu viết cho người đọc, nói site là gì, ai đứng sau, nội dung được làm thế nào. Hai thứ dùng chung thông tin nền nhưng viết cho hai người khác nhau.
Có nên công khai hồ sơ thương hiệu không?
Không cần công khai nguyên văn. Một phần hồ sơ như người đọc chính và lời hứa có thể đưa vào trang giới thiệu. Phần ranh giới và khác biệt với site anh em là công cụ quản lý nội bộ, công khai không đem lại nhiều giá trị cho người đọc.
Hồ sơ nên do ai viết?
Người giữ site viết nháp vì hiểu site nhất, người giữ danh mục duyệt để đảm bảo ranh giới không lấn site khác. Nếu người giữ site là người mới, có thể làm ngược lại: người giữ danh mục viết nháp từ kho bài, người giữ site sửa theo thực tế.
Bao lâu nên sửa hồ sơ một lần?
Sửa khi có thay đổi thật: chuyên đề mở rộng, người đọc chính đổi, có site anh em mới gần kề. Ngoài ra nên đọc lại trong mỗi buổi rà soát danh mục để chắc nó còn đúng. Hồ sơ đổi quá thường xuyên là dấu hiệu site chưa tìm được chỗ đứng.
Có cần hồ sơ cho chuyên mục trong một site không?
Thường không cần hồ sơ đầy đủ. Một chuyên mục lớn có thể có vài dòng riêng trong hồ sơ site về người đọc và ranh giới của nó. Nếu một chuyên mục cần hồ sơ riêng đầy đủ mười ô, đó là tín hiệu nó đang muốn thành site riêng.
Hồ sơ có dùng được khi làm việc với người viết bên ngoài không?
Có, và đó là một trong những chỗ nó hữu ích nhất. Người viết bên ngoài không biết lịch sử site, không biết site anh em. Gửi hồ sơ cùng bản giao việc giúp họ viết đúng hướng ngay từ bản nháp đầu và giảm số vòng sửa.
- hồ sơ thương hiệu
- brand brief
- hồ sơ site nội dung
- chân dung người đọc
- ranh giới chuyên đề
- giọng thương hiệu
- danh mục thương hiệu
- giao đề cho người viết
- nhà xuất bản số