Sổ tay văn phong dùng chung cho nhiều thương hiệu: phần chung và phần riêng từng site
Một sổ tay văn phong cho cả hệ site: phần chung về chính tả, số, ngày tháng; phần riêng về giọng, xưng hô, thuật ngữ. Cách viết quy tắc và biến chúng thành phép kiểm.
Sổ tay văn phong dùng chung cho nhiều thương hiệu nội dung gồm hai phần. Phần chung áp cho mọi site: chính tả và cách bỏ dấu, viết hoa, cách viết số, đơn vị, ngày tháng, tên riêng nước ngoài, danh sách câu sáo và từ cấm, quy ước về độ dài đoạn. Phần riêng của từng site chỉ ghi những gì khác: giọng, cách xưng hô với người đọc, danh sách thuật ngữ của chuyên đề, vài quy tắc riêng do người đọc hoặc chủ đề đòi hỏi.
Lý do phải có phần chung rất thực tế: trong một hệ nhiều site, người viết và biên tập viên đi qua nhiều site. Một người viết làm cho bốn site, mỗi site một kiểu viết "khoẻ" hay "khỏe", một site viết "15%" còn site khác viết "15 phần trăm", sẽ mất thời gian nhớ và vẫn sai. Người đọc đi qua hai site cùng nhà xuất bản cũng thấy sự lộn xộn đó. Phần chung loại bỏ những tranh luận không cần thiết, để thời gian biên tập dành cho thứ quan trọng hơn chính tả.
Tình huống: bốn site, bốn cách viết một con số
Một nhà xuất bản nhỏ giữ bốn site: tài chính cá nhân, nuôi dạy con, sửa chữa nhà và nấu ăn. Ba người viết làm xoay vòng cho cả bốn. Không có sổ tay chung, mỗi site hình thành thói quen riêng theo người phụ trách đầu tiên. Site tài chính viết "1.000.000 đồng", site nuôi dạy con viết "1 triệu", site sửa nhà viết "1tr", site nấu ăn viết "1.000.000đ". Người biên tập của site này sửa bài người viết quen site kia, mỗi lần mất vài phút, cộng lại mỗi tháng là vài giờ chỉ để sửa cách viết tiền.
Chuyện tiền chỉ là ví dụ dễ thấy nhất. Còn ngày tháng ("1/7/2025" hay "01/07/2025" hay "ngày 1 tháng 7"), phần trăm, đơn vị đo, cách bỏ dấu ("hoà" hay "hòa"), viết hoa tên cơ quan, cách giữ hay phiên âm tên nước ngoài. Mỗi điểm nhỏ, nhưng tổng lại tạo ra cảm giác các site của cùng một nhà xuất bản không có chuẩn.
Khi ngồi lại viết phần chung, nhóm phát hiện phần lớn các khác biệt không có lý do gì cả; chúng chỉ là thói quen của người đầu tiên. Chỉ có vài chỗ khác biệt có lý do thật: site nấu ăn cần đơn vị đo bếp như "thìa canh", site tài chính cần quy ước làm tròn số tiền. Những chỗ đó vào phần riêng; mọi thứ khác vào phần chung.
Phần chung và phần riêng: cái gì đặt ở đâu
Bảng dưới là cách chia gợi ý. Nguyên tắc: thứ gì không có lý do khác nhau giữa các site thì vào phần chung.
| Nội dung | Phần chung | Phần riêng từng site |
|---|---|---|
| Chính tả, bỏ dấu, i và y | Có, một quy ước cho tất cả | Không |
| Viết hoa tên cơ quan, địa danh | Có | Không |
| Số, phần trăm, tiền, ngày tháng | Có | Chỉ ghi ngoại lệ có lý do, như cách làm tròn |
| Đơn vị đo | Đơn vị chuẩn chung | Đơn vị riêng của chuyên đề, như đơn vị đo bếp |
| Tên riêng nước ngoài | Có, một quy tắc giữ nguyên hay phiên âm | Danh sách tên hay gặp của chuyên đề |
| Câu sáo, từ cấm | Danh sách chung | Bổ sung từ cấm riêng của chuyên đề |
| Giọng | Nguyên tắc chung: rõ, cụ thể, không phóng đại | Mô tả giọng cụ thể của site |
| Xưng hô với người đọc | Mặc định | Ngoại lệ nếu người đọc của site cần cách khác |
| Thuật ngữ chuyên ngành | Không | Danh sách thuật ngữ và cách viết thống nhất |
| Độ dài đoạn, cách dùng danh sách, bảng | Có | Hiếm khi cần riêng |
Phần riêng của mỗi site lý tưởng chỉ dài một hai trang. Nếu phần riêng của một site dài hơn phần chung, nhiều khả năng site đó đang chép lại phần chung kèm sửa đổi nhỏ, và sẽ lệch khi phần chung được cập nhật.
Những quy ước tiếng Việt hay gây tranh luận
Cách đặt dấu thanh: "hoà" hay "hòa". Cả hai cách đều được dùng rộng rãi. Điều quan trọng không phải chọn cách nào mà là chọn một cách cho cả hệ và áp nhất quán. Ghi rõ trong sổ tay kèm vài ví dụ hay gặp như "khoẻ", "thuỷ", "loà".
I hay y. Tương tự, có những từ hai cách viết cùng tồn tại như "lý" và "lí". Chọn một, ghi danh sách các từ hay gặp, để người viết khỏi phân vân.
Viết số. Quy ước phổ biến trong văn bản tiếng Việt là dấu chấm ngăn hàng nghìn và dấu phẩy cho phần thập phân, như "1.500" và "2,5". Sổ tay nên nói rõ khi nào viết số bằng chữ, ví dụ số nhỏ đứng đầu câu.
Ngày tháng. Chọn một dạng, ví dụ "01/7/2025" trong bảng và "ngày 1 tháng 7 năm 2025" trong văn xuôi khi cần trang trọng. Nhất quán quan trọng hơn dạng cụ thể.
Tên riêng nước ngoài. Quy ước phổ biến hiện nay là giữ nguyên dạng gốc cho tên người, tên tổ chức viết bằng chữ Latinh, và dùng tên tiếng Việt đã quen cho tên nước. Sổ tay nên có danh sách các tên hay gặp trong chuyên đề.
Viết hoa. Tên cơ quan, tổ chức viết hoa chữ cái đầu của các thành tố tạo nên tên riêng. Tiêu đề bài chỉ viết hoa chữ đầu và tên riêng, không viết hoa mọi chữ kiểu tiếng Anh.
Viết tắt. Quy ước an toàn là viết đầy đủ ở lần đầu kèm chữ tắt trong ngoặc, từ lần sau mới dùng chữ tắt. Sổ tay nên có danh sách chữ tắt được dùng không cần giải thích, vì mỗi người viết có ngưỡng "ai cũng biết" khác nhau, và người đọc mới của từng site thì không.
Phần riêng của mỗi site viết gì
Phần riêng trả lời câu hỏi: người viết từ site khác sang, cần biết thêm gì để viết đúng cho site này. Câu trả lời thường gồm bốn thứ. Thứ nhất là mô tả giọng bằng vài cặp "là thế này, không phải thế kia", kèm một đoạn mẫu. Thứ hai là cách xưng hô với người đọc nếu khác mặc định; một site cho cha mẹ có thể gọi người đọc là "ba mẹ" thay vì "bạn". Thứ ba là danh sách thuật ngữ của chuyên đề: từ nào dùng, từ nào tránh, từ tiếng Anh nào giữ nguyên, từ nào có tên tiếng Việt đã chuẩn. Thứ tư là những chủ đề hoặc cách nói bị cấm riêng ở site này vì lý do người đọc hoặc chủ đề.
Cách viết mô tả giọng chi tiết có bài riêng trong phần đặt tên và nhận diện. Ở sổ tay, chỉ cần một đoạn ngắn và đường dẫn tới bản mô tả đầy đủ trong hồ sơ site, để sổ tay không phình ra.
Danh sách thuật ngữ là phần mang lại nhiều giá trị nhất cho người viết mới. Một site về kế toán hộ kinh doanh mà người viết lúc dùng "doanh thu", lúc dùng "doanh số", lúc dùng "tiền bán hàng" cho cùng một khái niệm sẽ làm người đọc nghĩ đó là ba thứ khác nhau. Danh sách thuật ngữ chốt một từ cho mỗi khái niệm, kèm định nghĩa ngắn, và được cập nhật mỗi khi biên tập viên phát hiện một cặp từ bị dùng lẫn.
Cách viết một quy tắc để người viết làm theo được
Quy tắc chỉ có câu mệnh lệnh thì người viết khó áp dụng ở trường hợp ranh giới. Mỗi quy tắc nên có bốn phần. Bảng dưới là ba ví dụ.
| Quy tắc | Đúng | Sai | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Số tiền dưới một tỷ viết đủ chữ số với dấu chấm, kèm "đồng" | 850.000 đồng | 850k; 850.000đ; 850 nghìn VNĐ | Nhất quán giữa các site, đọc rõ trên mọi thiết bị |
| Không dùng tính từ tuyệt đối khi không có căn cứ | Cách này phổ biến với người mới | Cách này tốt nhất | "Tốt nhất" là khẳng định cần so sánh, bài kiến thức hiếm khi có đủ căn cứ |
| Ví dụ có số tự đặt phải ghi nhãn | Ví dụ giả định: một site có 200 bài... | Một site trung bình có 200 bài... | Không để người đọc hiểu số minh hoạ là số đo thật |
Cột "vì sao" là cột hay bị bỏ và lại là cột quan trọng nhất. Ví dụ ở hàng thứ hai: người viết hiểu rằng vấn đề nằm ở căn cứ chứ không ở chữ, nên cũng sẽ tránh "hiệu quả nhất", "an toàn tuyệt đối" dù sổ tay không liệt kê. Người viết hiểu lý do sẽ tự áp quy tắc cho trường hợp sổ tay chưa nói tới. Người viết chỉ thấy mệnh lệnh sẽ hoặc làm máy móc, hoặc bỏ qua khi thấy phiền.
Biến sổ tay thành phép kiểm và giới hạn của phép kiểm
Một phần sổ tay có thể kiểm bằng máy: danh sách câu sáo, từ cấm, cách viết số tiền, ngày tháng, quy ước bỏ dấu. Một đoạn mã đơn giản quét bản nháp và báo những chỗ vi phạm giúp biên tập viên không phải dò từng chữ. Với hệ nhiều site, phép kiểm này chạy chung cho mọi site, cộng thêm danh sách riêng của từng site, đúng như cấu trúc hai phần của sổ tay.
Giới hạn của phép kiểm máy cần được nói thẳng với cả nhóm: máy bắt được câu sáo, không bắt được bài nhạt. Một bài có thể qua mọi phép kiểm, đủ độ dài, đủ số mục, không một câu sáo nào, mà vẫn không giúp người đọc làm được việc gì. Nhóm nào để phép kiểm máy thay cho việc đọc sẽ dần dần sản xuất ra loại bài đó, vì người viết học cách qua phép kiểm thay vì học cách viết tốt.
Cách dùng đúng là để máy làm phần kiểm cơ học, giải phóng thời gian cho biên tập viên đọc phần nội dung. Báo cáo của phép kiểm máy là đầu vào cho biên tập viên, không phải dấu "đạt" cho bài.
Giữ sổ tay sống và những lỗi hay gặp
Một người giữ. Sổ tay cần một người chịu trách nhiệm cuối, nhận đề xuất sửa và quyết định. Khi ai cũng sửa được, sổ tay nhanh chóng có những quy tắc mâu thuẫn nhau.
Nhật ký thay đổi. Mỗi lần đổi quy tắc, ghi ngày và lý do. Không cần sửa ngược toàn bộ kho bài cũ ngay; áp dụng dần khi rà bài, trừ khi quy tắc mới liên quan tới tính chính xác hoặc minh bạch.
Sổ tay tám mươi trang không ai đọc. Sổ tay quá dài thì người viết chỉ đọc lướt lần đầu rồi thôi. Đặt phần hay dùng nhất lên đầu, như một trang tóm tắt, phần còn lại để tra khi cần.
Quy tắc không có ví dụ. Quy tắc trừu tượng như "viết rõ ràng, súc tích" không giúp ai. Mỗi quy tắc cần ít nhất một cặp đúng và sai lấy từ bài thật của chính hệ.
Mỗi site tự sửa bản chép của phần chung. Đây là con đường ngắn nhất dẫn tới hai mươi sổ tay khác nhau. Phần chung phải là một bản duy nhất, các site chỉ tham chiếu.
Quy tắc mâu thuẫn với chính sách biên tập. Sổ tay cho phép viết "tốt nhất" ở bài so sánh, trong khi chính sách biên tập nói không khẳng định khi không có căn cứ. Người viết làm theo văn bản nào cũng bị một bên bắt lỗi. Mỗi lần sửa một trong hai văn bản, người giữ đọc lại văn bản kia ở các điểm liên quan.
Hỏi đáp
Sổ tay văn phong và mô tả giọng thương hiệu khác nhau thế nào?
Sổ tay văn phong là tập quy tắc về cách viết: chính tả, số, thuật ngữ, câu cấm. Mô tả giọng nói về tính cách khi viết: trang trọng hay gần gũi, thận trọng hay quả quyết. Sổ tay có thể chứa một đoạn tóm tắt giọng và dẫn tới bản mô tả đầy đủ, nhưng hai thứ phục vụ hai mục đích.
Có nên dựa vào một sổ tay văn phong có sẵn của cơ quan báo chí?
Có thể tham khảo cho phần quy ước chính tả và trình bày, vì các cơ quan báo chí lớn đã giải quyết nhiều câu hỏi chung. Nhưng site kiến thức có nhu cầu riêng như ví dụ giả định, bảng so sánh, thuật ngữ chuyên đề, nên phần đó phải tự viết. Ghi rõ phần nào lấy theo nguồn tham khảo để người viết biết tra ở đâu.
Người viết cộng tác có phải đọc toàn bộ sổ tay không?
Nên đọc trang tóm tắt và phần riêng của site mình viết. Phần còn lại tra khi gặp. Bài viết thử đầu tiên là dịp tốt để chỉ ra những quy tắc người viết hay sai nhất, hiệu quả hơn yêu cầu đọc hết từ đầu.
Bao lâu nên rà lại sổ tay văn phong?
Phần chung nên rà mỗi năm một lần, hoặc khi có thay đổi lớn như đổi quy ước chính tả. Danh sách thuật ngữ và từ cấm của từng site cập nhật liên tục, mỗi khi biên tập viên phát hiện một trường hợp mới. Ghi ngày cập nhật ở đầu mỗi phần.
Làm sao xử lý khi người phụ trách một site không đồng ý với quy tắc chung?
Nghe lý do. Nếu lý do đến từ người đọc hay chủ đề của site, đó có thể là một ngoại lệ hợp lý cho phần riêng. Nếu chỉ là thói quen, giữ quy tắc chung. Quyết định nên ghi vào nhật ký thay đổi để lần sau có người hỏi lại thì có câu trả lời sẵn.
Sổ tay nên lưu ở dạng nào để cả nhóm dùng?
Một tài liệu chia sẻ có mục lục, hoặc một trang nội bộ, là đủ. Quan trọng là chỉ có một bản gốc, mọi người truy cập cùng một chỗ, và phần kiểm được bằng máy được rút ra thành danh sách mà công cụ kiểm đọc trực tiếp, để không phải cập nhật hai nơi.
- sổ tay văn phong
- style guide
- quy ước chính tả
- văn phong thương hiệu
- nhiều thương hiệu nội dung
- quy tắc viết
- thuật ngữ chuyên ngành
- xưng hô với người đọc
- kiểm tra tự động
- biên tập viên