Dùng AI trong quy trình viết bài: chỗ AI giúp được và chỗ người phải giữ
AI giúp tốt ở soát chính tả, phân loại, tóm tắt, gợi câu hỏi; người giữ góc bài, ví dụ thật, phán đoán, kiểm chứng. Bảng từng khâu và cách thử trước khi dùng.
Trong quy trình viết bài kiến thức, AI giúp được tốt nhất ở những khâu có đáp án kiểm được hoặc có người đọc lại ngay: soát chính tả và quy ước văn phong, gợi danh sách câu hỏi để người lập kế hoạch lọc, phân loại và gắn thẻ, tóm tắt tài liệu dài để người viết biết nên đọc kỹ phần nào, gợi phương án tiêu đề. Người phải giữ những khâu tạo ra giá trị riêng của bài và những khâu chịu trách nhiệm: chọn góc, đưa tình huống và ví dụ từ hiểu biết thật, phán đoán khi các nguồn khác nhau, kiểm chứng số liệu, và đứng tên chịu trách nhiệm cho từng câu.
Ranh giới này không đến từ định kiến với công cụ. Nó đến từ một kiểu thất bại rất dễ lặp lại: bài viết hàng loạt bằng AI vượt qua mọi phép đo tự động, đủ chữ, đủ mục, đủ phần hỏi đáp, đúng chính tả, nhưng người trong nghề đọc vài đoạn là thấy rỗng. Ở quy mô một site, đó là vài bài kém. Ở quy mô hai mươi site, đó là hàng nghìn bài cần xoá, cộng với rủi ro bị coi là sản xuất nội dung hàng loạt.
Từng khâu của quy trình: AI giúp mức nào
Bảng dưới đi theo các khâu của quy trình biên tập bài kiến thức. Cột "rủi ro" là lý do vì sao người phải đọc lại đầu ra ở khâu đó.
| Khâu | AI giúp được | Người giữ | Rủi ro nếu buông |
|---|---|---|---|
| Gom câu hỏi người đọc | Gợi thêm biến thể, nhóm câu cùng nghĩa | Chọn câu thật, loại câu AI tự nghĩ ra | Kế hoạch đầy câu hỏi không ai hỏi |
| Đề cương | Gợi các mục có thể có | Chọn góc, thứ tự, phần quyết định | Đề cương giống mọi bài khác cùng chủ đề |
| Bản nháp | Viết lại một câu cho rõ khi người viết yêu cầu | Lập luận, ví dụ, tình huống, phép tính | Bài trôi chảy mà rỗng |
| Soát văn phong | Bắt lỗi chính tả, câu sáo, quy ước số | Quyết định sửa hay giữ | Ít; đây là khâu hợp nhất |
| Kiểm chứng | Tìm đầu mối nguồn | Đọc nguồn gốc, xác nhận số | Nguồn bịa, số sai được ghi như thật |
| Tiêu đề, mô tả, thẻ | Gợi phương án | Chọn và sửa | Tiêu đề câu khách, thẻ lệch |
| Mô tả cảnh cho ảnh | Gợi cảnh theo nội dung bài | Kiểm cảnh không lặp, không cần chữ | Ảnh cả site na ná nhau |
Hàng kiểm chứng đáng chú ý: công cụ AI có thể đưa ra tên tài liệu, năm, con số trông rất thật mà không tồn tại. Đầu mối AI đưa ra chỉ có giá trị khi người kiểm mở được chính tài liệu đó và thấy con số trong đó. Quy tắc này nên viết thẳng trong chính sách, không để người viết tự hiểu.
Những gì người phải giữ và vì sao
Góc bài. Hai bài về cùng chủ đề khác nhau ở góc: viết cho ai, trả lời câu hỏi nào trước, bỏ qua phần nào. Góc đến từ hiểu người đọc của site và hiểu các bài anh em đã có. Công cụ không có thông tin đó trừ khi được đưa vào, và kể cả khi được đưa vào, chọn góc là một quyết định biên tập.
Tình huống và ví dụ. Phần làm bài kiến thức có giá trị nhất là tình huống cụ thể mà người đọc nhận ra mình trong đó. Tình huống tốt đến từ hiểu biết thật về nghề, từ câu hỏi người đọc gửi về, từ những lần làm sai. Tình huống do công cụ tạo thường đúng mà chung, kiểu ví dụ có thể đặt vào bất kỳ bài nào.
Phán đoán. Khi hai nguồn nói khác nhau, khi một quy định có thể hiểu hai cách, khi phải chọn nói hay không nói một chi tiết nhạy cảm: đó là chỗ cần người chịu trách nhiệm.
Kiểm chứng. Mọi con số, tên, năm phải được người mở nguồn gốc ra xem. Không có ngoại lệ cho nội dung do công cụ gợi ý.
Tên đứng trên bài. Người hoặc ban biên tập đứng tên chịu trách nhiệm cho từng câu trong bài, bất kể câu đó được gõ ra bằng cách nào.
Vì sao bài viết hàng loạt bằng AI vượt qua mọi phép đo mà vẫn hỏng
Bộ kiểm tự động của nhà xuất bản thường đo những thứ đếm được: số chữ, số mục, có phần hỏi đáp, không câu sáo, không lỗi chính tả, dữ liệu cấu trúc hợp lệ. Bài do công cụ viết đạt tất cả những thứ đó rất dễ dàng, vì đó đúng là những thứ công cụ giỏi. Cái nó không đạt là thứ không đếm được: bài có nói được điều gì mà người đọc chưa biết, có tình huống thật, có giúp quyết định không.
Vì bài trông được, nó sống sót qua từng vòng. Người duyệt đọc lướt thấy ổn. Số liệu tự động xanh. Chỉ khi một người trong nghề đọc kỹ vài bài liền nhau mới thấy mẫu hình: mở bài giống nhau, danh sách lợi ích chung chung, câu "tuỳ vào nhu cầu của bạn" ở mọi chỗ cần quyết định, ví dụ không có con số hay hoàn cảnh cụ thể. Lúc đó thường đã có hàng trăm bài như vậy trên nhiều site.
Về phía tìm kiếm, tài liệu chính sách spam mà Google công bố vào tháng 3 năm 2024 có mục về lạm dụng nội dung quy mô lớn, nhắm vào việc tạo nhiều trang chủ yếu để thao túng thứ hạng thay vì giúp người đọc, và nói rõ điều này áp dụng bất kể nội dung được tạo bằng cách nào. Nghĩa là công cụ không phải vấn đề; mục đích và chất lượng mới là vấn đề. Nhưng ở quy mô hệ nhiều site, việc dùng công cụ để tăng số bài là con đường ngắn nhất dẫn tới đúng loại nội dung đó.
Quy tắc dùng AI nên viết ra
Quy tắc dưới đây là khung để nhà xuất bản điều chỉnh theo thực tế. Viết ra và công khai phần tóm tắt trong chính sách biên tập.
- Công cụ AI không viết thân bài kiến thức dài. Người viết có thể nhờ viết lại một câu cụ thể cho rõ, và chịu trách nhiệm câu đó.
- Mọi con số, tên tài liệu, năm, trích dẫn mà công cụ gợi ý phải được kiểm ở nguồn gốc trước khi vào bài.
- Không đưa dữ liệu cá nhân của người đọc, câu hỏi kèm thông tin riêng, hay tài liệu nội bộ chưa công khai vào công cụ bên ngoài.
- Danh sách câu hỏi, đề cương, tiêu đề do công cụ gợi ý là nguyên liệu để người chọn, không phải đầu ra.
- Ghi lại khâu nào của bài có dùng công cụ, để khi bài có vấn đề biết lần lại ở đâu.
- Công khai cho người đọc ở mức khâu: AI được dùng cho việc gì, người chịu trách nhiệm là ai.
Quy tắc đầu tiên là quy tắc dễ bị nới nhất khi đội chịu áp lực số bài, và cũng là quy tắc mà nới ra thì hậu quả lớn nhất, vì lỗi không lộ ra ở từng bài mà ở cả lô. Nó không cấm công cụ; nó giữ phần tạo ra giá trị của bài trong tay người có hiểu biết.
Chỗ AI có ích thật trong hệ nhiều site
Có những việc mà hệ nhiều site cần làm ở quy mô người không làm xuể, và chính ở đó công cụ có ích nhất, vì đầu ra là đầu mối để người xem chứ không phải nội dung đăng thẳng. Việc thứ nhất là soát văn phong cho toàn bộ kho: quét hàng nghìn bài cũ để tìm cách viết số tiền lệch chuẩn, tên địa danh cũ trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, câu sáo trong danh sách cấm. Công cụ đánh dấu, người quyết định sửa.
Việc thứ hai là tìm bài trùng ý giữa các site. So câu chữ chỉ bắt được bài chép; công cụ so nghĩa có thể gợi ra những cặp bài trả lời cùng một câu hỏi bằng câu chữ khác nhau. Danh sách cặp nghi trùng đưa cho người phụ trách hai site xem và quyết định giữ bài nào, chia góc ra sao.
Việc thứ ba là đọc hộp thư người đọc. Hệ nhiều site nhận câu hỏi rải rác ở nhiều nơi. Công cụ gom, bỏ thông tin cá nhân, nhóm theo chủ đề và gợi site nào nên trả lời, giúp những câu hỏi thật đi vào kế hoạch bài thay vì nằm im trong hộp thư. Ở cả ba việc, đầu ra của công cụ không bao giờ được đăng; nó chỉ giúp người tìm ra chỗ cần làm nhanh hơn.
Thử một cách dùng mới trước khi đưa vào quy trình
Khi ai đó trong nhóm đề xuất dùng công cụ cho một khâu mới, đừng áp ngay cho cả hệ. Thử nhỏ, đo, rồi quyết định.
- Mô tả rõ khâu muốn thay, đầu ra mong đợi và cách kiểm đầu ra.
- Chọn hai bài thật, không phải bài mẫu. Làm khâu đó bằng cách cũ và cách mới.
- Đưa đầu ra cho biên tập viên đọc mà không nói cái nào làm bằng cách nào.
- Ghi thời gian thật của cả hai cách, tính cả thời gian sửa và kiểm đầu ra của công cụ.
- Điểm dừng: nếu biên tập viên chấm đầu ra của công cụ thấp hơn, hoặc thời gian sửa cộng kiểm vượt thời gian làm tay, không đưa vào quy trình.
- Nếu đạt, áp dụng cho một site trong một tháng, rồi đánh giá lại trước khi mở rộng.
Bước tính thời gian thật hay bị làm sai. Ví dụ giả định: công cụ tạo một bản nháp trong vài phút, người viết tay mất ba giờ. Nhưng nếu biên tập bản nháp của công cụ cho đạt chuẩn mất bốn giờ, vì phải thay hết ví dụ, kiểm lại mọi số và viết lại phần quyết định, thì cách mới chậm hơn, chỉ là phần chậm dời sang người khác.
Sai lầm hay gặp
Chạy cả lô rồi mới đọc. Tạo một trăm bài rồi mới cho người đọc kiểm là cách nhanh nhất để phải xoá một trăm bài. Đọc kỹ vài bài đầu, sửa cách làm, rồi mới tăng quy mô.
Tin bộ kiểm tự động. Bộ kiểm báo đạt không có nghĩa bài tốt. Bộ kiểm chỉ chặn được lỗi cơ học; chất lượng nội dung cần người đọc.
Dùng công cụ để viết lại bài của site anh em. Đưa bài của site này vào công cụ để tạo phiên bản cho site kia là tạo nội dung trùng ý khoác chữ khác. Nó không thêm góc mới cho người đọc và dễ bị phát hiện là trùng.
Giấu việc dùng công cụ. Người đọc và đối tác ngày càng hỏi thẳng. Một câu trả lời rõ trong chính sách tốt hơn để họ tự đoán.
Coi tiết kiệm thời gian viết là tiết kiệm thật. Nếu phần thời gian tiết kiệm được ở người viết bị trả lại bằng thời gian biên tập, kiểm chứng và xử lý bài kém sau này, tổng chi phí không giảm mà còn tăng.
Để công cụ gợi cảnh ảnh mà không lưu cảnh đã dùng. Không được nhắc, công cụ tạo ảnh có xu hướng cho ra những cảnh na ná nhau cho cả site. Cách làm đúng là để mô tả cảnh đi theo nội dung từng bài, đưa danh sách cảnh đã dùng vào khi gợi cảnh mới, và lưu cảnh của mỗi bài lại để lượt sau biết tránh.
Hỏi đáp
Có nên ghi trên từng bài là bài có dùng AI không?
Với cách dùng ở khâu phụ như soát chính tả hay gợi tiêu đề, ghi ở chính sách biên tập chung là đủ. Nếu một phần đáng kể nội dung bài được tạo bằng công cụ, người đọc có lý do để được biết ngay trên bài. Điều quan trọng là nhất quán và không gây hiểu lầm về ai đã làm ra nội dung.
Dùng AI dịch bài sang tiếng nước ngoài có được không?
Có thể dùng làm bản dịch thô, nhưng bản dịch cần người biết cả hai ngôn ngữ và hiểu chủ đề đọc lại, nhất là thuật ngữ và các chi tiết chỉ đúng ở Việt Nam. Bản dịch máy không qua người đọc dễ có lỗi thuật ngữ khiến bài sai nghĩa mà người không biết tiếng gốc không phát hiện được.
AI có giúp phát hiện bài nhạt không?
Có thể dùng để đánh dấu những dấu hiệu bề mặt như câu chung chung, đoạn lặp ý, mở bài vòng vo. Nhưng đánh giá một bài có thật sự hữu ích cho người đọc hay không vẫn cần người hiểu chủ đề. Dùng công cụ để lọc sơ bộ, không để ra quyết định cuối.
Người viết cộng tác dùng AI mà không báo thì xử lý thế nào?
Trước hết cần quy định rõ trong thoả thuận cộng tác về việc dùng công cụ và việc phải báo. Khi phát hiện, đánh giá bài theo chuẩn chất lượng chung: bài đạt thì trao đổi lại về quy định, bài không đạt thì trả về như mọi bài không đạt. Mục tiêu là chất lượng và trung thực, không phải truy xét.
Có nên dùng AI để viết phần hỏi đáp cuối bài không?
Phần hỏi đáp tốt trả lời những câu người đọc thật sự hỏi tiếp sau khi đọc bài, và không lặp thân bài. Công cụ có thể gợi danh sách câu hỏi để người chọn, nhưng câu trả lời cần cùng chuẩn với thân bài, vì nó thường được trích riêng ra trong kết quả tìm kiếm và câu trả lời tự động.
Chi phí dùng AI có đáng tính vào quyết định không?
Có, nhưng chi phí lớn hơn thường không nằm ở tiền trả cho công cụ mà ở thời gian kiểm và sửa đầu ra, và ở rủi ro phải xoá cả lô bài kém. Khi so sánh, tính cả ba khoản đó thay vì chỉ so giá công cụ với giá thuê người viết.
- dùng ai viết bài
- ai trong biên tập
- quy trình viết bài
- nội dung ai
- kiểm soát chất lượng
- chính sách dùng ai
- nội dung hàng loạt
- biên tập viên
- nhà xuất bản số
- công cụ hỗ trợ viết